ΑΓΓΙΓΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ...

Τρίτη 16 Μαρτίου 2021

Σαν σήμερα... 1789, γεννήθηκε ο Γερμανός φυσικός Georg Ohm.

Georg Simon Ohm

Σαν σήμερα, στις 16 Μαρτίου 1789 (λίγο πριν από τη Γαλλική Επανάσταση), γεννήθηκε ο Georg Simon Ohm (Γκίοργκ Ζίμον Ωμ) στην πόλη Erlangen της Γερμανίας.

Από την εμπειρία μου μπορώ να επισημάνω, πως το όνομα του Ωμ ξεχωρίζει στα λίγα που εξακολουθεί να θυμάται κάποιος από τη διδασκόμενη φυσική 20, 30 χρόνια μετά την αποφοίτησή του από το ελληνικό σχολείο. Κι ακόμη, το πείραμα για την επαλήθευση του νόμου του Ωμ, ίσως να είναι εκείνο που στατιστικά έχει την μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν συναντήσει οι Έλληνες μαθητές(-τριες) (είτε συμμετοχικά, είτε με παρακολούθηση) στην πτωχή πειραματική τους εμπειρία κατά τη διάρκεια της φοίτησής τους στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση!

Το σπίτι που γεννήθηκε ο Ωμ στην Fahrstrasse 11,
Erlangen.

Ο Ωμ προερχόταν από θρησκευόμενη προτεσταντική οικογένεια με επτά παιδιά, από τα οποία μόλις τρία κατάφεραν να φτάσουν στην ενηλικίωση. Ο Γκίοργκ, ο μικρότερος αδερφός του Martin, που αργότερα έγινε μαθηματικός και η αδερφή του Elizabeth Barbara. Η μητέρα τους Maria Elizabeth Beck πέθανε όταν ο Γκίοργκ ήταν μόλις 10 ετών.

Ο πατέρας του Johann Wolfgang Ohm, παρά το ότι ήταν κλειδαράς χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση, έχαιρε εκτίμησης, επειδή είχε καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια για να αυτομορφωθεί. Αυτό το πνεύμα προσπάθησε να περάσει και στους δύο μικρούς γιους του, Γκίοργκ και Martin, καταφέρνοντας να τους φέρει από νωρίς σε υψηλό επίπεδο γνώσεων στη φυσική, τα μαθηματικά, τη χημεία και τη φιλοσοφία.

Σχέδιο του Πανεπιστημίου Erlangen, την
εποχή που ήταν εκεί ο Ωμ.

Στα 11 του χρόνια ο Γκίοργκ γράφτηκε στο Γυμνάσιο του Erlangen, όπου έμεινε μέχρι τα 15, χωρίς όμως η σχολική εκπαίδευση να καταφέρει να του προσφέρει το πνεύμα της διδασκαλίας που είχε από τον πατέρα του. Στη συνέχεια γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο του Erlangen, όπου είχε την τύχη να προσεχθεί από τον καθηγητή μαθηματικών Karl Christian von Langsdorf. Αυτός τον συμβούλεψε να μελετήσει τις εργασίες των Euler, Laplace and Lacroix συνεχίζοντας την αυτομόρφωσή του.

Το 1806 ο πατέρας του τον έστειλε στην Ελβετία, επειδή πίστευε ότι χάνει τον καιρό του με αυτό τον τρόπο εκπαίδευσης. Εκεί, τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους δέχτηκε θέση καθηγητή μαθηματικών στο Μοναστήρι του Gottstadt.
Τον Μάρτιο του 1809 άφησε τη θέση του για να γίνει καθηγητής στο Neuchâtel της Ελβετίας.
Τον Απρίλιο του 1811 επέστρεψε στο Πανεπιστήμιο του Erlangen, απ' όπου πήρε το διδακτορικό του στις 25 Οκτωβρίου 1811.

Πρωτόγονο γαλβανόμετρο που χρησιμοποιούσε ο Ωμ.

Δίδαξε στο πανεπιστήμιο του Erlangen ως Λέκτορας (Privatdocent), αλλά επειδή δεν μπορούσε να ζήσει με το μισθό του, τον Ιανουάριο του 1813 δέχτηκε από τη Βαυαρική κυβέρνηση θέση καθηγητή σε υποβαθμισμένο σχολείο στο Bamberg, το οποίο δυστυχώς έκλεισε το Φεβρουάριο του 1816. Τοποθετήθηκε σε άλλο σχολείο, όμως επειδή πίστευε ότι η θέση δεν ανταποκρινόταν στις ικανότητές του, έστειλε στον βασιλιά της Πρωσίας Wilhelm III το βιβλίο Γεωμετρίας που είχε δημοσιεύσει τό 1817. Ο βασιλιάς εκτίμησε τη δουλειά του Ωμ και με απόφασή του, τον Σεπτέμβριο του 1817, ο Ωμ τοποθετήθηκε στο Γυμνάσιο Ιησουιτών της Κολωνίας που είχε καλό όνομα για το επίπεδο της παρεχόμενης εκπαίδευσης στα θετικά μαθήματα. Εκεί ανέλαβε να διδάσκει και φυσική εκτός από τα μαθηματικά και το καλά εξοπλισμένο εργαστήριο του κολεγίου τον βοήθησε να ασχοληθεί πειραματικά.

Γερμανικό γραμματόσημο προς τιμή του Ωμ.
1η ημέρα έκδοσης 5 Μαΐου 1994.

Το 1825, ο Ωμ δημόσιευσε την πρώτη εργασία του στη φυσική, στην οποία εξέταζε τη μείωση της ηλεκτρομαγνητικής δύναμης που δημιουργείται από ένα ρευματοφόρο αγωγό όταν το μήκος του αυξάνεται. Η δημοσίευση δεν έτυχε καλής υποδοχής. Το 1826 δημοσίευσε άλλες δύο εργασίες και στη συνέχεια, έχοντας πάρει άδεια από το σχολείο που δίδασκε στην Κολωνία, το 1827 κατάφερε να δημοσιεύσει στο Βερολίνο ολοκληρωμένο το βιβλίο του "Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet" ("Το γαλβανικό κύκλωμα εξεταζόμενο μαθηματικά"), που όμως δεν έγινε αποδεκτό από τη σχολή του, κάτι που τον ανάγκασε να παραιτηθεί.

Η 1η σελίδα του βιβλίου με τίτλο
"Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet".
(fh-nuernberg/bibliothek)

Το 1833 ξεκίνησε να εργάζεται για την Πολυτεχνική Σχολή της Νυρεμβέργης και το 1852 έγινε καθηγητής Πειραματικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου.

Στον Ωμ οφείλεται η ανακάλυψη του θεμελιώδους νόμου του συνεχούς ηλεκτρικού ρεύματος που πήρε το όνομά του ("Νόμος του Ωμ"). Η ανάπτυξη αυτού του νόμου υπάρχει στο βιβλίο του "Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet".

Το 1830 επισήμανε το φαινόμενο της πόλωσης των ηλεκτρικών στηλών.

Ο Ωμ ασχολήθηκε επίσης με την Ακουστική (νόμος του Ωμ στην Ακουστική), την Οπτική και τη Μηχανική. Το 1843 απέδειξε ότι το ανθρώπινο αυτί είναι σε θέση να συλλάβει ημιτονοειδείς ταλαντώσεις και διατύπωσε μια θεωρία για τη λειτουργία της σειρήνας.

Σχηματική απεικόνιση της απλής σχέσης που συνδέει
την διαφορά δυναμικού, την ένταση του ρεύματος
και την αντίσταση ενός μεταλλικού αγωγού.

Ενώ στην αρχή το έργο του Ωμ αντιμετωπίστηκε με μεγάλη επιφύλαξη, στη συνέχεια το 1841, η Βασιλική Ένωση του Λονδίνου αναγνωρίζοντάς το, του προσέφερε το σημαντικό μετάλλιο Copley. Σ' αυτή την απόφαση είναι πιθανό να βοήθησε με προσωπικές του επαφές ο Charles Wheatstone, ώστε η Βασιλική Ένωση να δώσει την απαραίτητη προσοχή στο έργο του Ωμ.

Το 1842 έγινε εξωτερικό μέλος της Βασιλικής Ένωσης και το 1845 έγινε πλήρες μέλος της Βαυαρικής Ακαδημίας Επιστημών και Κλασικών Μελετών.

Προς τιμή του η μονάδα μέτρησης της αντίστασης ενός ηλεκρικού διπόλου στο Διεθνές Σύστημα Μονάδων (SI) ονομάστηκε Ohm (Ωμ).

Το 1849, ο Ωμ δημοσίευσε την εργασία του με τίτλο "Beiträge zur Molecular-Physik" ("Συνεισφορά στη Μοριακή Φυσική").

Ο Γκίοργκ Ωμ πέθανε στο Μόναχο στις 6 Ιουλίου 1854, σε ηλικία 65 ετών. Θάφτηκε στο κοιμητήριο Alter Südfriedhof του Μονάχου.

Χειρόγραφη επιστολή του Ωμ προς τον
Friedrich Von Thiersch για τον θάνατο του Gay-Lussac.
(25 Νοεμβρίου 1850)

Είναι σίγουρο ότι υπήρξε καθυστερημένη αναγνώριση της πολύ σημαντικής δουλειάς που μας πρόσφερε ο Ωμ. Έτσι, παραμένει το ερώτημα, γιατί κάποιος που σήμερα είναι τόσο γνωστός για το έργο του, καθυστέρησε η αναγνώρισή του. Αυτό μπορεί να μην έχει μια απλή εξήγηση, αλλά να είναι μάλλον το αποτέλεσμα του συνδυασμού μιας σειράς διαφορετικών παραγόντων. Ένας παράγοντας μπορεί να ήταν η εσωστρέφεια του χαρακτήρα του Ωμ, ενώ ένας άλλος ήταν σίγουρα η μαθηματική του προσέγγιση σε θέματα τα οποία εκείνη την εποχή μελετήθηκαν στη χώρα του με μη μαθηματικό τρόπο. Υπήρχαν ακόμα και προσωπικές διαμάχες με ανθρώπους που βρίσκονταν σε θέσεις εξουσίας με τους οποίους ο Ωμ ήρθε σε αντιπαράθεση. Αυτά τα πρόσωπα ήταν ο Johannes Schultze, ο οποίος ήταν μια σημαντική προσωπικότητα στο Υπουργείο Παιδείας στο Βερολίνο και ο Georg Friedrich Pohl, καθηγητής φυσικής στην ίδια πόλη.

Αδριάντας του Γκίοργκ Ωμ στο
Πανεπιστήμιο του Μονάχου.

Το βιβλίο του Ωμ "Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet" σε pdf (254 σελ., Εκδόσεις Bei T. H. Riemann, Berlin, 1827).

Βιογραφία του Ωμ από τον Rollo Appleyard. Το κείμενο είναι του 1930 κι έχει βασιστεί στο βιβλίο "Pioneers of Electricity; Or, Short Lives of the Great Electricians" του John Munro (έκδοση 1890).

"7 Electrifying Facts About Georg Ohm" ("7 Ηλεκτρισμένα Γεγονότα για τον Γκίοργκ Ωμ") από την ιστοσελίδα Interesting Engineering.

Βίντεο "Electrical Resistance - Georg Ohm" από το κανάλι Fern Farthington (αγγλικά, 14:32).

Βίντεο με πειραματική παρουσίαση του Νόμου του Ωμ από τον φυσικό Νίκο Παπούλα (ελληνικά, 2:42).

Παρουσίαση pptx για "Αντίσταση αγωγού και Νόμος του Ωμ".

Πηγή: Today in Science History, wikipedia, nationalmaglab, corrosion-doctors

Παρασκευή 12 Μαρτίου 2021

Σαν σήμερα... 1925, γεννήθηκε ο Ιάπωνας νομπελίστας φυσικός Leo Esaki.

Reona (Leo) Esaki

Σαν σήμερα, στις 12 Μαρτίου 1925, γεννήθηκε στην Takaida-mura (σήμερα: Higashiōsaka City), στην Οσάκα της Ιαπωνίας, ο Reiona Esaki (ιαπωνικά:江崎玲於奈) πιο γνωστός ως Leo Esaki (Λίο Εσάκι ή πιο σωστά Έσεκι). Ο Εσάκι είναι γνωστός για την εφεύρεση της διόδου Εσάκι και υπήρξε πρωτοπόρος στα υπερπλέγματα ημιαγωγών.

Γονείς του Λίο ήταν ο αρχιτέκτονας Soichiro Esaki και η Niyoko Ito.

Ο Εσάκι μεγάλωσε στο Κιότο. Φοίτησε στο γυμνάσιο Doshisha και στη συνέχεια στο Τρίτο Γυμνάσιο (Third Higher School, ισοδύναμο με το σημερινό κατώτερο κολέγιο-το 1949 εντάχθηκε στο Πανεπιστήμιο του Κιότο) στο Κιότο. Αφού τελείωσε τις σπουδές του εκεί, γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο του Τόκιο για να σπουδάσει Φυσική. Το 1947 πήρε το δίπλωμα B.Sc κι αποφάσισε να ασχοληθεί με τη βιομηχανική έρευνα, αντί να ακολουθήσει πανεπιστημιακή καριέρα, γιατί επιθυμούσε να συμμετάσχει αποτελεσματικά στη διαδικασία ανοικοδόμησης της κατεστραμμένης από τον πόλεμο Ιαπωνίας.

Η είσοδος του Τρίτου Γυμνασίου στο Κιότο.

Από το 1947 έως το 1960 ο Εσάκι εργάστηκε στις εταιρείες Kawanishi (τη σημερινή Denso Ten ή Fujitsu Ten) και στην Tokyo Tsushin Kogyo (γνωστή σήμερα ως Sony). Σ' αυτή την εταιρεία βρισκόταν το 1957, όταν ανακάλυψε την πρώτη συσκευή κβαντικών ηλεκτρονίων, τη δίοδο σήραγγας.

Εκείνη την εποχή, οι Αμερικανοί John Bardeen, Walter Brattain και William Shockley είχαν ήδη ανακαλύψει το τρανζίστορ και αυτό έσπρωξε τον Εσάκι να αλλάξει αντικείμενο ερευνών στην εταιρεία Sony. Aπό τους σωλήνες κενού που ασχολείτο μέχρι τότε, στράφηκε στην μελέτη των ημιαγωγών γερμανίου και πυριτίου με προσμίξεις.

Το γνήσιο σήμα της εταιρείας Tokyo Tsushin Kogyo Corporation.

Δουλεύοντας συνειδητοποίησε ότι όταν η σύνδεση p-n (πρωτόνιο-νετρόνιο) στο γερμάνιο αποκτά πολύ μικρό πλάτος, παράγεται ηλεκτρικό ρεύμα λόγω του φαινομένου σήραγγας. Δηλαδή ανακάλυψε ότι καθώς η ηλεκτρική τάση αυξάνεται, το ρεύμα μειώνεται, παρουσιάζοντας αρνητική αντίσταση. Αυτή η ανακάλυψη του Εσάκι υπήρξε η πρώτη στην ιστορία της φυσικής εμφάνιση φαινομένου σήραγγας σε στερεό και σηματοδότησε τη δημιουργία νέων ηλεκτρονικών διατάξεων, γνωστών ως διόδων Εσάκι ή διόδων (φαινομένου) σήραγγας. Το 1959 ο Εσάκι πήρε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο του Τόκιο, με θέμα το ίδιο φαινόμενο.

Οι δίοδοι αποτελούν τη ραχοκοκκαλιά του σύγχρονου κόσμου της ηλεκτρονικής χάρις στην ιδιότητά τους να ρυθμίζουν τη ροή του ηλεκτρικού ρεύματος με την εφαρμογή μιας τάσης. Η πολύπλοκη συμπεριφορά των διόδων σήραγγας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αντικαταστήσει κάποια κυκλώματα κι έτσι να απλοποιήσει την κατασκευή των τσιπ των ηλεκτρονικών υπολογιστών.

Ο Λίο Εσάκι όταν εργαζόταν στο
Εργαστήριο της Tokyo Tsushin Kogyo.

Ας πούμε κάποιες παραπάνω λεπτομέρειες για την ανακάλυψη της διόδου σήραγγας από τον Εσάκι.

Εκείνα τα χρόνια η εταιρεία Tokyo Tsushin Kogyo (Sony) ήθελε να ρίξει στην αγορά ραδιόφωνα λήψης βραχέων κυμάτων και FM με τρανζίστορ, που θα είχαν ανταγωνιστικές τιμές με τα αμερικάνικα. Ο Kazuo Iwama, τότε επικεφαλής του τμήματος ημιαγωγών της εταιρείας, ήταν ενθουσιασμένος με το νέο τρανζίστορ που είχε δημιουργήσει ο Tetsuo Tsukamoto, με το όνομα 2T7 και ήταν έτοιμος να δώσει εντολή για τη μαζική παραγωγή του. Όμως παρουσιάστηκε ένα πρόβλημα κατά τη σύνδεση του καλωδίου μολύβδου στη βάση του τρανζίστορ. Το ποσοστό απόδοσης του τρανζίστορ ήταν μικρότερο από 10%. Για μέρες, όλοι οι μηχανικοί της εταιρείας είχαν κινητοποιηθεί για να λύσουν το πρόβλημα, αλλά η παραγωγή παρέμενε στάσιμη. Δημιουργήθηκε μια ειδική ομάδα για να ερευνήσει την αιτία του ελαττώματος στο 2T7. Για να προσφέρουν βοήθεια, από το Τμήμα Ερευνών κλήθηκε ο Λίο Εσάκι, μαζί με τον φοιτητή Yuriko Kurose και τον εκπαιδευόμενο Takashi Suzuki που θα βοηθούσαν στη λήψη των μετρήσεων.

Δίοδος Εσάκι ή δίοδος σήραγγας (1N3716).

Περίπου ένα μήνα μετά την έναρξη των μετρήσεων, ο Suzuki παρατήρησε ένα παράξενο φαινόμενο στους κρυστάλλους φωσφόρου υψηλής συγκέντρωσης. Γενικά, όταν εφαρμοζόταν τάση σε μια δίοδο σύνδεσης p-n, το ρεύμα είχε την τάση να ρέει προς τα εμπρός, χωρίς ουσιαστικά καμία ροή στην αντίστροφη κατεύθυνση. Όταν όμως ο Suzuki τοποθετούσε τις μετρήσεις σε γραφική παράσταση, διαπίστωνε ότι στην αντίστροφη κατεύθυνση εμφανίζονταν μεγαλύτερα ρεύματα και εμφανιζόταν μια καμπύλη με ασυνήθιστη κορυφή για την κατεύθυνση προς τα εμπρός. Επανέλαβε τις μετρήσεις αρκετές φορές ακόμα, με τα ίδια αποτελέσματα. Έτσι, αναφέρθηκε στον Εσάκι. Στην αρχή και ο Εσάκι νόμιζε ότι ήταν κάποιο λάθος, αλλά οι επανειλημμένες δοκιμές έδειξαν ότι δεν υπήρχε λάθος.

Η 1η σελίδα από την εργασία που υπέβαλλαν
οι Esaki και Kurose στον Οργανισμό FPO
για να πάρουν πατέντα για την δίοδο Εσάκι.

Αφού ανακάλυψαν ότι το ελαττωματικό 2T7 θα μπορούσε να διορθωθεί μειώνοντας τη συγκέντρωση φωσφόρου κάτω από ορισμένα επίπεδα, η Sony ήταν σε θέση να παράγει ένα τρανζίστορ υψηλής ποιότητας. Όμως ο Εσάκι ήθελε να προσδιορίσει την αιτία της εμφάνισης αρνητικής αντίστασης (αυτό αντιπροσώπευε η κορυφή στο γράφημα) κι έτσι ήταν ο πρώτος που συνέδεσε αυτό που συνέβαινε με το κβαντικό "φαινόμενο σήραγγας".

Μετά την διεξαγωγή πολυάριθμων πειραμάτων και τη σταθερή συγκέντρωση δεδομένων, η ομάδα του Εσάκι ήταν τελικά σε θέση να παράγει έναν νέο τύπο δίοδου με αρνητική αντίσταση στην οποία το ρεύμα μειωνόταν καθώς η τάση αυξανόταν. Το φθινόπωρο του 1957, ο Εσάκι με την ομάδα του ανακοίνωσαν αυτή την ανακάλυψη στην διεθνή επιστημονική κοινότητα. Τον επόμενο χρόνο, τα ευρήματα αυτά με τίτλο "New Phenomenon in Narrow Germanium p−n Junctions" δημοσιεύθηκαν στο αμερικάνικο περιοδικό φυσικής PHYSICAL REVIEW (τ.109, σελ.603 – 15 Ιανουαρίου 1958) και ανακοινώθηκαν στο Διεθνές Συνέδριο Φυσικής Στερεάς Κατάστασης που πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες. Παρά το γεγονός ότι η ανακάλυψη έτυχε θερμής υποδοχής, οι ιαπωνικοί επιστημονικοί και βιομηχανικοί κύκλοι ουσιαστικά την αγνόησαν εκείνη την εποχή.

Ο Λίο Εσάκι καθώς προσαρμόζει τον
εξοπλισμό που απαιτείται
για την ανακάλυψη ενός νέου φυσικού
αποτελέσματος με το βισμούθιο.
(AIP Emilio Segrè Visual Archives,
Physics Today Collection)

Το 1959, ο Λίο Εσάκι παντρεύτηκε την Masako Araki. Γνωρίστηκαν στην Sony όπου η Masako εργαζόταν ως βοηθός του προϊσταμένου του τμήματος εξαγωγών. Το ζευγάρι απέκτησε τρία παιδιά, την Nina Yvonne, την Anna Eileen και τον Eugene Leo.

Το 1960, ο Λίο Εσάκι παρακινούμενος από την περιέργειά του για την αμερικανική εφευρετικότητα και ίσως το αμερικανικό όνειρο, εγκαταστάθηκε στις ΗΠΑ, όπου εργάσθηκε στο Ερευνητικό Κέντρο "Thomas J. Watson" της IBM. Όταν εγκαταστάθηκε στις ΗΠΑ, άλλαξε το όνομά του σε "Leo". Μια προσφορά από την IBM να γίνει μόνιμος σύμβουλος, επέκτεινε αυτό που επρόκειτο να είναι μια επίσκεψη ενός έτους, σε μια διαμονή που διήρκεσε τελικά 31 χρόνια. Το 1967 ονομάστηκε IBM Fellow (συνεργάτης της IBM).

Η υπογραφή του Λίο Εσάκι.

Το 1970 ο Εσάκι έκανε την πρώτη του δημοσίευση για το υπερπλέγμα (superlattices) ημιαγωγών, δηλαδή περιοδικές δομές στρώσεων από δύο ή περισσότερα διαφορετικά υλικά. Με τη μέθοδο "molecular beam epitaxy" μπορούσε να δημιουργηθεί η ανάπτυξη κρυστάλλων λεπτής επίστρωσης με αρκετή ακρίβεια σε "υψηλό" κενό αέρα. Σύμφωνα με τον ίδιο τον Εσάκι "Η αρχική εκδοχή της εργασίας απορρίφθηκε όταν υποβλήθηκε για δημοσίευση στο Physical Review, εξαιτίας του κριτή, ο οποίος, επειδή δεν είχε φαντασία, την έκρινε ως υπερβολικά ανεδαφική και ότι δεν περιείχε νέα φυσική. Ωστόσο η ίδια πρόταση έγινε γρήγορα δεκτή από το Γραφείο Ερευνών του Στρατού..."

Το 1972 ο Εσάκι εφάρμοσε την επινόηση των υπερπλεγμάτων σε ημιαγωγούς των ομάδων III-V του περιοδικού πίνακα και αργότερα η ιδέα αυτή επηρέασε πολλές περιοχές της επιστήμης υλικών, όπως τα μέταλλα και τα μαγνητικά υλικά.

Το 1973, ο Λίο Εσάκι μοιράστηκε με τον Σουηδό Ivar Giaever το μισό βραβείο Νόμπελ Φυσικής "για τις επιστημονικές τους ανακαλύψεις σχετικά με το φαινόμενο σήραγγας σε ημιαγωγούς και υπεραγωγούς, αντίστοιχα". Το άλλο μισό Βραβείο Νόμπελ πήρε ο Ουαλός Brian David Josephson "για τις θεωρητικές προβλέψεις του των ιδιοτήτων ενός υπερρεύματος δια μέσου ενός φράγματος σήραγγας, ιδιαίτερα εκείνα τα φαινόμενα που είναι γενικά γνωστά ως αποτελέσματα Josephson".

Ο Λίο Εσάκι με την πρώτη σύζυγό του
Masako Araki στο σπίτι τους στην
Chappaqua της Ν. Υόρκης.
(gettyimages)

Το 1986 ο Εσάκι παντρεύτηκε την Masako Kondo.

Το 1991 ο Εσάκι κέρδισε το Μετάλλιο Τιμής του IEEE "για την συνεισφορά και την καθοδήγηση των ερευνών στο φαινόμενο σήραγγας, τα υπερπλέγματα ημιαγωγών και τα κβαντικά φρεάτια".

Το 1992 ο Εσάκι επανεγκαταστάθηκε στην Ιαπωνία και υπηρέτησε ως πρόεδρος του Πανεπιστημίου Tsukuba (1993 - 1999) και του Ινστιτούτου Τεχνολογίας Shibaura (2000 - 2005).

Το 1998 κέρδισε το Βραβείο Ιαπωνίας "για τη δημιουργία και την ιδέα των τεχνητών κρυστάλλων υπερπλέγματος, που οδήγησε στην παραγωγή νέων υλικών με χρήσιμες εφαρμογές".

Ο Λίο Εσάκι σε συνάντηση στο Lindau.

Το 2006 έγινε πρόεδρος του ιδιωτικού Κολεγίου Φαρμακολογίας στη Γιοκοχάμα, που μόλις είχε ξεκινήσει τη λειτουργία του.

Μετά τον θάνατο του νομπελίστα φυσικού Yoichiro Nambu το 2015, ο Λίο Εσάκι είναι ο γηραιότερος Ιάπωνας, κάτοχος βραβείου Νόμπελ.

Εκτός από τα επιστημονικά του επιτεύγματα, ο Εσάκι βοήθησε επίσης στην κατανόηση της Ιαπωνίας για τη Δύση και αντίστροφα. Μέσα από τα πνευματώδη δοκίμια του, βοήθησε να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ των δύο πολιτισμών που ο ίδιος, ως επιστήμονας υπηρέτησε με ένα πόδι σε κάθε έναν από αυτούς.

Εκτός αυτών που ανέφερα, έχει τιμηθεί με ένα μεγάλο αριθμό βραβείων και διακρίσεων από πλήθος χωρών και οργανισμών. Είναι Διευθυντής της IBM-Ιαπωνίας, μέλος της Ιαπωνικής Ακαδημίας, Διευθυντής του Ιδρύματος Επιστημών Yamada και αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Waseda.

Ο Λίο Εσάκι με την σύζυγό του Masako Kondo
συναντά στο CERN τον Γενικό Διευθυντή του
Οργανισμού, καθηγητή Luciano Maiani.
(20 Μαΐου 1999)

Στη Συνάντηση των βραβευμένων με Νόμπελ στο Lindau της Γερμανίας το 1994, ο Εσάκι πρότεινε τον παρακάτω κατάλογο των 5 "μη", που θα έπρεπε να συμβουλεύεται ο καθένας για την ανάδειξη των δημιουργικών δυνατοτήτων του. Δύο μήνες αργότερα, ο πρόεδρος της Επιτροπής Νόμπελ για τη Φυσική Carl Nordling συμπεριέλαβε τον κατάλογο στη δική του ομιλία.

• Μην αφήνεις τον εαυτό σου να παγιδευθεί από τις εμπειρίες του παρελθόντος.

• Μην επιτρέπεις στον εαυτό σου να προσδένεται ολοκληρωτικά σε καμιά αυθεντία στο πεδίο σου.

• Μην επιμένεις σε αυτό που δεν χρειάζεσαι.

• Μην αποφεύγεις την αντιπαράθεση.

• Μην ξεχνάς το πνεύμα της παιδικής σου περιέργειας.

Ευχετήρια κάρτα για το 2021 από το ζεύγος Leo & Masako Esaki.
(nobelprize-museum)

Συνέντευξη του Λίο Εσάκι το 2004, στο The Vega Science Trust (αγγλικά, 8:16).

Άρθρο στο περιοδικό Nature (τ.464, σελ. 31) με τίτλο "Esaki diode is still a radio star, half a century on" ("Η δίοδος Εσάκι είναι ακόμη ένα ραδιοφωνικό αστέρι, εδώ και μισό αιώνα") των Leo Esaki, Yasuhiko Arakawa και Masatoshi Kitamura (3 Μαρτίου 2010).

Η πατέντα για την δίοδο Εσάκι (Reona Esaki και Yuriko Kurose) από από τον Αμερικάνικο Οργανισμό FPO.

Η ανακοίνωση στον Τύπο της Βασιλικής Ακαδημίας Επιστημών της Σουηδίας για το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής 1973 (23 Οκτωβρίου 1973).

Η ομιλία του Λίο Εσάκι για το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής 1973 (12 Δεκεμβρίου 1973).

Συνέντευξη του Λίο Εσάκι στη δημοσιογράφο Marika Griehsel, στην 54η συνάντηση των κατόχων Νόμπελ στο Lindau της Γερμανίας, τον Ιούνιο του 2004.

Ομιλία του Λίο Εσάκι στην 4th HOPE Meeting στις 7 Μαρτίου 2012 (αγγλικά, 1:17:15).

Ομιλία του Λίο Εσάκι στην 5th HOPE Meeting στις 1 Μαρτίου 2013 (αγγλικά, 1:01:52).

Πηγή: Today in Science History, sciam, webarchive, webarchive(1), Sony History

Σαν σήμερα... 1824, γεννήθηκε ο Γερμανός φυσικός Robert Kirchhoff.

Gustav Robert Kirchhoff

Σαν σήμερα, στις 12 Μαρτίου 1824, γεννήθηκε ο φυσικός Gustav Robert Kirchhoff (Γκούσταβ Ρόμπερτ Κίρχοφ) στο Königsberg της άλλοτε Πρωσίας (σημερινό Καλίνινγκραντ που ανήκει στη Ρωσία). Ο Κίρχοφ πρόσφερε σε πολλά διαφορετικά πεδία της φυσικής και της χημείας, όπως η μηχανική, ο ηλεκτρισμός, η φασματογραφία, η θερμική ακτινοβολία και η αστροφυσική.

Πατέρας του ήταν ο δικηγόρος Friedrich Kirchhoff και μητέρα του η Johanna Henriette Wittke. Οι γονείς του είχαν έντονα πατριωτικά αισθήματα και θεωρούσαν ότι μπορεί κάποιος να προσφέρει τις υπηρεσίες του στο Πρωσικό κράτος από τη θέση του πανεπιστημιακού καθηγητή. Έτσι φρόντισαν ο Gustav να ακολουθήσει ακαδημαϊκή καριέρα. Το 1842 μπήκε στο Πανεπιστήμιο Albertus του Königsberg από το οποίο αποφοίτησε το 1847.

Από αριστερά: Γκούσταβ Ρόμπερτ Κίρχοφ,
Ρόμπερτ Μπούνσεν και Henry Enfield Roscoe
(περίπου το 1860).
(OXFORD SCIENCE ARCHIVE / HERITAGE IMAGES)

Κατά την περίοδο 1843–1846 παρακολούθησε το σεμινάριο μαθηματικών και φυσικής που διευθυνόταν από τους Carl Gustav Jacob Jacobi, Franz Ernst Neumann και Friedrich Julius Richelot το οποίο είχαν καθιερώσει από το 1833.
Ο Neumann είχε ιδιαίτερη επιρροή στον Κίρχοφ. Είχε ασχοληθεί με τη μαθηματική φυσική και την εποχή που μπήκε ο Κίρχοφ στο πανεπιστήμιο, είχε αρχίσει να ασχολείται με το θέμα της ηλεκτρικής επαγωγής. Μάλιστα το 1845 δημοσίευσε την πρώτη από τις δύο σημαντικότερες εργασίες του στο θέμα αυτό.

Τον ίδιο χρόνο, σε ηλικία μόλις 21 ετών, ο Κίρχοφ παρουσίασε την δική του εργασία πάνω στο ηλεκτρικό ρεύμα, διατυπώνοντας τους νόμους που έμειναν γνωστοί ως κανόνες του Κίρχοφ. Μέσω των κανόνων αυτών μπορούν να υπολογιστούν οι εντάσεις των ρευμάτων, τα δυναμικά και οι αντιστάσεις που εμφανίζονται σε ηλεκτρικά κυκλώματα με πολλαπλούς κόμβους.

Ο Γκούσταβ Κίρχοφ σε νεαρή ηλικία.

Μετά την αποφοίτησή του το 1847 παντρεύτηκε την Clara Richelot, κόρη του καθηγητή του των μαθηματικών Friedrich Richelot και εγκαταστάθηκαν στο Βερολίνο. Από το 1848 ως το 1850 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου ως άμισθος λέκτορας.

Το 1850 διορίστηκε επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Breslau (σημερινό Βρότσουαφ που ανήκει στην Πολωνία). Εκεί, τον επόμενο χρόνο γνώρισε τον Robert Bunsen (Ρόμπερτ Μπούνσεν) και έγιναν στενοί φίλοι και συνεργάτες.

Το 1854 ο Μπούνσεν, έχοντας επιστρέψει στο Πανεπιστήμιο Heidelberg από το 1852, κάλεσε τον Κίρχοφ να μετακομίσει εκεί, αφού είχε μεσολαβήσει ώστε να του προσφερθεί θέση καθηγητή φυσικής, την οποία ο Κίρχοφ αποδέχθηκε.

1ος κανόνας του Κίρχοφ.
Το άθροισμα των εντάσεων των ρευμάτων που
"εισέρχονται" σε ένα κόμβο, ισούται με το άθροισμα
των εντάσεων των ρευμάτων που "εξέρχονται" από αυτόν.
(i₂ + i₃ = i₁ + i₄)

Στη Χαϊδελβέργη, Μπούνσεν και Κίρχοφ ένωσαν τις δυνάμεις τους και εργάστηκαν μαζί θεμελιώνοντας την φασματική ανάλυση. Η μέθοδος που ακολουθούσε ο Μπούνσεν ήταν να θερμαίνει τις διάφορες ουσίες ως τη θερμοκρασία στην οποία ακτινοβολούσαν ορατό φως και στη συνέχεια διαχώριζε τα χρώματα χρησιμοποιώντας χρωματιστά γυαλιά ή έγχρωμα διαλύματα. Ο Κίρχοφ εισηγήθηκε τη χρήση πρίσματος για την ανάλυση του φωτός, πράγμα που έκανε τις παρατηρήσεις πολύ πιο ακριβείς. Αυτό τους οδήγησε στην επινόηση του φασματοσκοπίου. Την άνοιξη του 1860, χρησιμοποιώντας αυτή τη μέθοδο, ανίχνευσαν ένα νέο μεταλλικό στοιχείο που το ονόμασαν καίσιο. Ένα χρόνο αργότερα αναγνώρισαν ένα ακόμη στοιχείο, το ρουβίδιο.

Το φασματοσκόπιο των Κίρχοφ και Μπούνσεν.

H πείρα που απέκτησε ο Κίρχοφ στη μελέτη της θερμικής ακτινοβολίας των διαφόρων σωμάτων, αξιοποιήθηκε στην αναζήτηση των γενικότερων νόμων που διέπουν την εκπομπή θερμικής ακτινοβολίας. Λίγο αργότερα μελέτησε με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τη σχέση μεταξύ εκπομπής και απορρόφησης και το 1860, σε άρθρο του στο Annalen der Physik, εισήγαγε τον όρο «απολύτως μέλαν σώμα» ή απλώς «μέλαν σώμα», ως το σώμα εκείνο που απορροφά όλη την ακτινοβολία που πέφτει πάνω του.

Αριστερά γραμματόσημο της Ανατολικής Γερμανίας και
δεξιά γραμματόσημο του Δυτικού Βερολίνου το 1974,
για τα 150 χρόνια από την γέννηση του Γκούσταβ Κίρχοφ.

Παράλληλα ο Κίρχοφ εφάρμοσε τη μέθοδο της φασματικής ανάλυσης για να μελετήσει το φάσμα του Ήλιου. Από αυτή τη μελέτη προέκυψαν παρατηρήσεις που έμειναν γνωστές ως οι τρεις "νόμοι του Κίρχοφ για τη φασματογραφία". Επίσης αντιλήφθηκε ότι με τον ίδιο τρόπο θα μπορούσε να μελετηθεί το φάσμα από την ακτινοβολία των (υπολοίπων) άστρων. Έτσι γεννήθηκε ένας καινούριος κλάδος της επιστήμης, η αστροφυσική, που μελετά τις φυσικές ιδιότητες των ουράνιων σωμάτων.

Το 1869 η γυναίκα του Clara, με την οποία απέκτησε δύο γιους, πέθανε. Το βάρος της φροντίδας των παιδιών έπεσε πάνω του, ενώ ο ίδιος, μετά από ένα ατύχημα που είχε, υποχρεώθηκε να χρησιμοποιεί αναπηρική καρέκλα ή δεκανίκια για να κινείται, κάτι που έκανε την κατάσταση ιδιαίτερα δύσκολη. Το 1872 νυμφεύθηκε την Luise Brömmel από το Goslar.

Το μετάλλιο Gustav Robert Kirchhoff που απονέμει
η IEEE, κάθε χρόνο από το 2005.

Το 1875, μετά από πρόταση του Hermann von Helmholtz, αποδέχτηκε θέση καθηγητή θεωρητικής φυσικής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου.

Εκεί δημοσίευσε ένα τετράτομο έργο σημαντικής αξίας για τη μαθηματική φυσική, με τίτλο "Vorlesungen über mathematische Physik" ("Διαλέξεις πάνω στη μαθηματική φυσική"). Μεταξύ των φοιτητών του στο Βερολίνο ήταν και οι Heinrich Hertz και Max Planck.
Το 1886 η υγεία του τον ανάγκασε να αφυπηρετήσει οριστικά.

Το 1862 τιμήθηκε με το "Rumford Medal" για την εργασία του στο ηλιακό φάσμα.
Το 1877 μοιράστηκε με τον Robert Bunsen το "Davy Medal" για την καταπληκτική εργασία τους στη φασματική ανάλυση.
Το 1887 έγινε ο πρώτος που πήρε το "Janssen Medal" για την εξαιρετική εργασία του στην επιστήμη της φασματοσκοπίας.

Ένας κρατήρας στη Σελήνη έχει το όνομα Crater Kirchhoff, προς τιμή του.

Η επιτάφια στήλη για τον Κίρχοφ
στο νεκροταφείο St. Matthäus.

Ο Γκούσταβ Ρόμπερτ Κίρχοφ πέθανε στο Βερολίνο σε ηλικία 63 ετών, στις 17 Οκτωβρίου 1887. Είναι θαμμένος στο κοιμητήριο της εκκλησίας St. Matthäus στο Schöneberg του Βερολίνου.

Αφιέρωμα του καθηγητή Aziz S. Inan (School of Engineering, University of Portland) για τα 150 χρόνια από την διατύπωση των κανόνων του Κίρχοφ.

Η εργασία των Κίρχοφ και Μπούνσεν "Chemical Analysis by Observation of Spectra" στο Annalen der Physik und der Chemie (Vol. 110, pp. 161-189, Heidelberg, 1860).

Βίντεο από τον Eugene Khutoryansky με θέμα: "Electric Circuits: Basics of the voltage and current laws" ("Ηλεκτρικά Κυκλώματα: Τα βασικά για τους νόμους της τάσης και του ρεύματος") (με ελληνική μετάφραση, 9:42).

16 εργασίες του Ρόμπερτ Κίρχοφ από την OPEN LIBRARY.

Φωτογραφικό αρχείο για τον Ρόμπερτ Κίρχοφ.

Πηγή: Today in Science History, ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ, mathshistory

Τετάρτη 10 Μαρτίου 2021

"Κινήσεις Φορτισμένων Σωματιδίων σε Ομογενές Ηλεκτροστατικό Πεδίο", "Σύγκριση Ηλεκτροστατικού και Βαρυτικού Πεδίου" σε pptx.

Φυσική B' Λυκείου Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας

Στις 55 διαφάνειες της ανάρτησης υπάρχει παρουσίαση της θεωρίας μέσα από ένα συνδυασμό κειμένου, εικόνων και υπερσυνδέσεων. Όποια λέξη ή φράση εμφανίζεται υπογραμμισμένη σε μια διαφάνεια, σημαίνει πως έχει υπερσύνδεση.

Παρακάτω δίνω ορισμένες οδηγίες για την καλύτερη λειτουργία και χρήση των διαφανειών μιας παρουσίασης pptx. Αυτό θα γίνεται σε κάθε παρόμοια ανάρτηση.

Όταν το pptx είναι σε κατάσταση προβολής, βάζοντας το δείκτη του ποντικιού στην υπογραμμισμένη λέξη ή φράση, εμφανίζεται το "χεράκι", οπότε κάνοντας αριστερό κλικ εκεί, οδηγείστε συνήθως σε μια προσομοίωση ή βίντεο που έχει σχέση κι εξυπηρετεί την καλύτερη κατανόηση του συγκεκριμένου μαθήματος. Γι' αυτή τη διαδικασία χρειάζεται να υπάρχει σύνδεση με το διαδίκτυο.

Μετά την ανάπτυξη της θεωρίας, δίνονται διαδικτυακές διευθύνσεις-παραπομπές, όπου μπορείτε να βρείτε επιπλέον χρήσιμο εκπαιδευτικό υλικό προερχόμενο από συναδέλφους και εκπαιδευτικά ιδρύματα.

Στις τελευταίες διαφάνειες κάθε ανάρτησης υπάρχουν ερωτήσεις (διαφόρων τύπων) και ασκήσεις σχετικές με το θέμα της ανάρτησης.

Οι αναρτήσεις pptx μπορούν να χρησιμοποιηθούν άμεσα από κάθε συνάδελφο, αρκεί να έχει κατεβάσει στον υπολογιστή του κάποιο πρόγραμμα που υποστηρίζει το powerpoint (Office ή κάτι άλλο).

Για την παρουσίαση κάθε διαφάνειας έχω επιλέξει κάποιο χρονισμό. Γι' αυτό ο (η) χρήστης του υλικού καλό θα ήταν να έχει μελετήσει με προσοχή τον τρόπο που το κείμενο και οι εικόνες αλληλοδιαδέχονται, πριν το χρησιμοποιήσει.

Υπάρχει περίπτωση κάποια σύμβολα να μην προβάλλονται σωστά στην οθόνη του δικού σας υπολογιστή. Ο πιο πιθανός λόγος γι' αυτό είναι η διαφορετική έκδοση του Office (pptx). Χρησιμοποιώ το MS Office 2016.

Οι αναρτήσεις δεν είναι κωδικοποιημένες, για να μπορεί ο (η) συνάδελφος να επιφέρει αλλαγές που κρίνει ότι βελτιώνουν την εκπαιδευτική προσέγγιση του θέματος. Η αναφορά από τον (την) χρήστη, του ονόματός μου ως δημιουργού της παρουσίασης, θα με τιμούσε ιδιαίτερα!

Εννοείται, ότι η χρήση κάθε ανάρτησης pptx δεν αφορά την εμπορική εκμετάλλευσή της.

Μπορείτε να κατεβάσετε το αρχείο pptx "ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΦΟΡΤΙΣΜΕΝΩΝ ΣΩΜΑΤΙΔΙΩΝ ΣΕ ΟΜΟΓΕΝΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΣΤΑΤΙΚΟ ΠΕΔΙΟ" και "ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΣΤΑΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΒΑΡΥΤΙΚΟΥ ΠΕΔΙΟΥ" από ΕΔΩ ή ΕΔΩ.

Καλή συνέχεια στις προσπάθειές σας.

Δευτέρα 8 Μαρτίου 2021

8 Μαρτίου 2021, αφιέρωμα στην ημέρα της γυναίκας: Φλωρεντία και Μαριάννα Φουντουκλή, οι πρώτες φοιτήτριες στη Φυσικομαθηματική Σχολή Αθηνών.

Φλωρεντία Φουντουκλή

Σαν σήμερα, 8 Μαρτίου 2021 ημέρα της γυναίκας, συνηθίζω να κάνω μια ανάρτηση για κάποια γυναίκα επιστήμονα που κατάφερε κάτι πρωτοποριακό στην εποχή που έζησε.

Αυτή τη φορά το αφιέρωμα θ' αφορά δύο γυναίκες, τις αδελφές Φλωρεντία και Μαριάννα Φουντουκλή, που υπήρξαν οι πρώτες Ελληνίδες που γράφτηκαν και ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η μεγαλύτερη από τις αδελφές, η Φλωρεντία, ήταν η πρώτη Ελληνίδα φοιτήτρια του Μαθηματικού τμήματος και η Μαριάννα ήταν η πρώτη Ελληνίδα φοιτήτρια του Φυσικού τμήματος.

Πριν γράψω γι' αυτές τις δύο κυρίες, θα ήθελα να αναφέρω μερικά στοιχεία για την Φυσικομαθηματική Σχολή και το κλίμα που υπήρχε εκείνη την εποχή για την φοίτηση των γυναικών στο πανεπιστήμιο.

Η Σχολή των Φυσικών και Μαθηματικών Επιστημών ή Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (τότε Πανεπιστήμιον του Όθωνος), η πρώτη αυτής της επιστημονικής κατεύθυνσης σχολή στην Ελλάδα μετά την Επανάσταση του 1821, ιδρύθηκε με σχέδιο οργανισμού που συντάχθηκε από τον Κ. Σούτσο και Αλ. Ραγκαβή το 1834 στο Ναύπλιο. Το σχέδιο καθόριζε τη λειτουργία πέντε τμημάτων με πλήρες πρόγραμμα φυσιογνωστικών μαθημάτων.

Η σελίδα του Βασιλικού Διατάγματος του 1837
για την σύσταση της Φυσικομαθηματικής σχολής.

Το πρώτο Κυβερνητικό διάταγμα για σύσταση Πανεπιστημίου εκδόθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1836/12 Ιανουαρίου 1837. Το διάταγμα αυτό ονομάζει αυτή τη σχολή «Σχολή των Γενικών Επιστημών» (φιλοσοφίας, φιλολογίας, φυσικών και μαθηματικών).

Επειδή αυτό το διάταγμα ποτέ δεν κυρώθηκε από τον Βασιλιά, τελικά στις 22 Απριλίου/6 Μαΐου 1837 με άλλο διάταγμα συστάθηκε νέος Οργανισμός για το Πανεπιστήμιο. Σύμφωνα με αυτόν εδημιουργούντο 4 Σχολές (Θεολογία, Νομική, Ιατρική, Φιλοσοφία) και ως τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής ορίζετο η Φυσικομαθηματική. Στην πραγματικότητα επικράτησε το γερμανικό σύστημα, όπου σύμφωνα με τις παλαιές πανεπιστημιακές παραδόσεις, η διδασκαλία της Φύσης ήταν θεωρητική και γι’ αυτό οι Φυσικές Επιστήμες θα έπρεπε να είναι τμήμα των φιλοσοφικών σπουδών.

Οι πρώτοι μόνιμοι καθηγητές που διορίστηκαν να διδάξουν μαθήματα σχετικά με την Φυσική ήταν ο Κυρ. Δομνάνδος ως «επιτίμιος» καθηγητής της Φυσικής Ιστορίας, ο Γ. Βούρης ως τακτικός καθηγητής της Μαθηματικής Φυσικής και ο Ξαβ. Λανδερέρ ως έκτακτος καθηγητής της Γενικής Χημείας και της Πειραματικής Φυσικής.

Στις 3 Ιουνίου 1904 εκδόθηκε διάταγμα με βάση το οποίο η Φιλοσοφική Σχολή διαιρείτο σε δύο σχολές, την Φιλοσοφική και την Σχολή των Φυσικών και Μαθηματικών Επιστημών. Η τελευταία αποτελείτο από δύο τμήματα, το Φυσικό και το Μαθηματικό, με παράρτημα αυτών το Φαρμακευτικό Σχολείο (Φαρμακευτικό τμήμα).

Σεβαστή Καλλισπέρη

Ας έρθουμε τώρα στην κατάσταση που υπήρχε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών για την φοίτηση των γυναικών.

Μέχρι το 1890 δεν υπήρχε παρουσία του γυναικείου φύλλου σε οποιοδήποτε τμήμα του πανεπιστημίου. Οι πρώτες απόπειρες να εγγραφούν κοπέλες στο πανεπιστήμιο έγιναν το 1879, όμως χωρίς επιτυχία. Εκείνη την εποχή τα κορίτσια παρακολουθούσαν τα δευτεροβάθµια σχολεία θηλέων, τα οποία όμως δεν αναγνωρίζονταν επίσημα ως Γυμνάσια. Αντίθετα, αυτά τα σχολεία θηλέων αντιστοιχούσαν στον κατώτερο κύκλο της Μέσης Εκπαίδευσης και θεωρούνταν υποδεέστερα από τα Γυμνάσια.

Νομίζω, ότι αξίζει ν' αναφέρω την περίπτωση της Ελένης Παντελίδου που ήταν απόφοιτη του Αρσάκειου Παρθεναγωγείου και το 1887 υπέβαλλε αίτηση εγγραφής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η αίτησή της απορρίφτηκε και η νεαρή κοπέλα, απογοητευμένη και διαμαρτυρόμενη για την αντιμετώπιση που είχε, αυτοκτόνησε σε ηλικία 18 ετών, αφήνοντας ένα σημείωμα με τα παρακάτω λόγια: "Αυτοκτονώ, διαµαρτυρόµενη διά την αδικίαν. Ο θάνατός µου ας ακουστεί ως κραυγή εις εκείνους οίτινες θεωρούν τη γυναίκα ως µεσαιωνική δούλη."

Το 1884 η Σεβαστή Καλλισπέρη υπέβαλε αίτηση για να δώσει εξετάσεις στη Φιλοσοφική Σχολή. Της δόθηκε η άδεια και παρά το γεγονός ότι πέτυχε στις εξετάσεις, το Υπουργείο Παιδείας δεν της επέτρεψε τη φοίτηση, γιατί ήταν γυναίκα. Έτσι, η Σεβαστή έγινε μεν φοιτήτρια, αλλά όχι στην Ελλάδα, αλλά στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης, όπου επέλεξε να φοιτήσει τελικά.

Ιωάννα Στεφανόπολι

Το Φθινόπωρο του 1890 τρεις Ελληνίδες έκαναν αίτηση για εγγραφή στο Πανεπιστήµιο Αθηνών:

η Ιωάννα Στεφανόπολι (απόφοιτη από το Ελληνικό Παρθεναγωγείο της Αικ. Λασκαρίδου),

η Φλωρεντία Φουντουκλή (απόφοιτη από το Αρσάκειο Παρθεναγωγείο ) και

η Ελένη Ρούσσου (απόφοιτη από το Αρσάκειο Παρθεναγωγείο).

H σύγκλητος του πανεπιστημίου απέρριψε τις αιτήσεις των Φουντουκλή και Ρούσσου, ενώ παρέπεµψε το αίτηµα της Στεφανόπολι στη Νομική Σχολή, η οποία απεφάνθη πως δεν υπήρχε νομικό εμπόδιο για την αποδοχή της αίτησής της. Η σύγκλητος όμως ήταν διχασμένη γιατί, σύμφωνα με αφήγηση της Στεφανόπολι, το να διαβεί μια γυναίκα το κατώφλι του πανεπιστημίου η Θεολογική Σχολή το θεωρούσε ανοσιούργημα ανάλογο με το να διαβεί το κατώφλι του ιερού της εκκλησίας. Τελικά η συγκλητος παρέπεμψε το θέμα στο Υπουργείο Παιδείας, το οποίο, κατόπιν συζητήσεων, αποφάσισε να επιτρέψει στην Στεφανόπολι να εγγραφεί στη Φιλοσοφική Σχολή.

Έτσι, το 1890 η Ιωάννα Στεφανόπολι, σε ηλικία μόλις 15 ετών, έγινε η πρώτη Ελληνίδα φοιτήτρια στο Φιλολογικό Τµήµα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών. Το πιο πιθανό είναι η αποδοχή της Στεφανόπολι να στηρίχθηκε στο γεγονός ότι προερχόταν από ονομαστή οικογένεια των Αθηνών (ο πατέρας της, Αντώνιος Στεφανόπολι, ήταν εκδότης της γαλλόφωνης εφημερίδας "Messager d' Athènes" - "Ο αγγελιοφόρος της Αθήνας") και είχε κατ’ ιδίαν επιµόρφωση κατοχυρωμένη με επιτυχημένες εξετάσεις. Η Στεφανόπολι φοίτησε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ως επισκέπτρια για μερικούς μήνες και στη συνέχεια έφυγε στο Παρίσι για να συνεχίσει εκεί τις σπουδές της.

∆ύο χρόνια αργότερα, το 1892, έγινε τελικά δεκτή στο Τµήµα Μαθηµατικών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών και η Φλωρεντία Φουντουκλή. Έτσι, η Φλωρεντία έγινε η πρώτη Ελληνίδα που σπούδασε Μαθηµατικά στη σύγχρονη Ελλάδα.

Το εξώφυλλο για την
"Ιστορία της Φυσικ/κης Σχολής"
από τον Μιχαήλ Στεφανίδη.

Η Φλωρεντία Φουντουκλή γεννήθηκε στην Αθήνα, στις 9 Μαρτίου 1869. Ο πατέρας της, Αλέξανδρος Φουντουκλής (1837-1886), που είχε γεννηθεί επίσης στην Αθήνα, καταγόταν από την Κύπρο και ήταν συγγενής µε την επιφανή και ευκατάστατη οικογένεια των Οικονοµίδων. Ήταν στρατιωτικός, απόφοιτος της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων και µε τετραετή εκπαίδευση στο εξωτερικό. ∆ιετέλεσε µάλιστα και καθηγητής στη Στρατιωτική Σχολή. Η µητέρα της, Ευφροσύνη, ήταν κόρη του Ηλία Κουσκούρη από το Μυστρά της Σπάρτης. Αδελφή της µητέρας της ήταν η Πολυτίµη Κουσκούρη (1820-1854), η πρώτη Ελληνίδα δασκάλα. Φαίνεται ότι η Φλωρεντία επηρεάστηκε, αρκετά, από την προσωπικότητα της συγκεκριµένης θείας της. Κι αυτό γιατί στην πρώτη δηµοσίευσή της, το 1890, στη "Εφηµερίδα των Κυριών" της Καλλιρόης Παρρέν, που ήταν αφιερωµένη στην θεία της, Πολυτίµη Κουσκούρη, επισήµανε:

Δημοσίευμα για την Φλωρεντία Φουντουκλή
στην εφημερίδα ΝΕΟΝ ΑΣΤΥ (5/4/1904).
(ONASSIS CAVAFY ARCHIVE)

"Την 15 Σεπτεµβρίου 1851 προσεκλήθη να διοργανώση και διευθύνη την κατά πρώτον εν Αθήναις ιδρυοµένην σχολήν των κορασίων του δήµου. Την α΄ Οκτωβρίου 1851, ηµέραν ενάρξεως της λειτουργίας της εν λόγω σχολής, ο υπουργός της Παιδείας µετά των λοιπών αρµοδίων, εξετάσαντες τα του υπ’ αυτής διοργανωθέντος σχολείου, εξέφρασαν αυτή την ευαρέσκειάν των και προβίβασαν εις α΄ τάξεως νοµαρχιακήν διδάσκαλον. Η διοργάνωσις και διεύθυνσις της σχολής ταύτης υπερέβη τας προσδοκίας των τε αρχών και πολιτών, προσλαβούσα ικανάς διδασκαλίσσας και διδασκάλους, βοηθουµένη δε και υπό της υποδιευθυντρίας και αξιολόγου συνεργάτιδός της κυρίας Μαριέττας Ανδριέτου (νυν χήρας ιατρού Πρινάρη), εσχηµάτισεν κατ’ αρχάς νηπιαγωγείον και αλληλοδιδακτικόν, προϊόντος δε του χρόνου συνδιδακτικόν και τρείς τάξεις του ελληνικού σχολείου, οπόθεν και εξήρχοντο µαθήτριαι πτυχιούχοι, αι εν τω σχολείω τούτω εγεγγραµµέναι τότε µαθήτριαι ανήρχοντο εις 1200. Μη φροντίζουσα µόνον περί της πνευµατικής εκπαιδεύσεως των κορασίων, αλλά και περί της µορφώσεως της ψυχής και του ήθους και περί της υγιούς αναπτύξεως των σωµάτων, εισήγαγε τα µαθήµατα της µουσικής, της ζωγραφικής, του χορού και της γυµναστικής. Πλην της γενικής επιβλέψεως είχε αναλάβει και την παράδοσιν των µαθηµατικών εις τας ελληνικάς τάξεις και την του Οδηγού διδασκοµένου τότε αντί της σήµερον Παιδαγωγικής."

Η Φλωρεντία Φουντουκλή την εποχή
που σπούδαζε στο Βερολίνο.

Η αναφορά της στη διδασκαλία των µαθηµατικών, σε επίπεδο δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης, από τη θεία της, υποδηλώνει τον θαυµασµό της και δεν αποκλείεται να εξέθρεψε τη δική της σχετική προσδοκία. Η Φλωρεντία µαθήτευσε, αρχικά, στο Ελληνικόν Παρθεναγωγείον της Αικατερίνης Λασκαρίδου (1842-1916), η οποία είχε παρακολουθήσει τα παιδαγωγικά µαθήµατα της φροβελιανής µεθόδου (fröbelian method), το 1880, στη ∆ρέσδη της Γερµανίας. Στη συνέχεια πήγε στο Αρσάκειον Παρθεναγωγείον, απ’ όπου και αποφοίτησε. Η έφεση που έδειξε στα γράµµατα, παρακίνησε τους γονείς της και την έστειλαν, το 1885, στο Παρίσι. Έγινε δεκτή στη Σορβόνη κι άρχισε να σπουδάζει Μαθηµατικά. ∆ιέκοψε, όµως, τις σπουδές της σε λιγότερο από ένα χρόνο, λόγω του θανάτου του πατέρα της. Για καλή της τύχη, το 1886, προκηρύχτηκε διαγωνισµός από την “Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία” για υποτροφίες σπουδών στη Φιλοσοφία και την Παιδαγωγική, στο εξωτερικό, όπου πρώτευσε και έφυγε, αµέσως, για τη Γερµανία. Γνωρίζοντας γαλλικά, ιταλικά και γερμανικά δεν της ήταν πρόβλημα οι σπουδές στην "Augusta Schule" του Βερολίνου, όπου έμεινε δυόµιση χρόνια. Τελειώνοντας τις σπουδές της στη Γερμανία πήγε στο Παρίσι και μετά από εξάμηνη τακτική φοίτηση έδωσε εξετάσεις με άλλες 180 φοιτήτριες. Πέτυχε να έλθει μεταξύ των πρώτων και να πάρει το Brevet Superieur με άριστα. Ίδιαίτερα για την έκθεση με θέμα "Zanne D' Ark" πήρε πολλά συγχαρητήρια, γιατί την έγραψε ολόκληρη έμμετρη και την σύγκρινε με την δική μας ηρωίδα Μπουμπουλίνα.

Η Φλωρεντία Φουντουκλή την εποχή
που βρισκόταν στην Κέρκυρα.

Αξίζει να αναφερθεί ότι κατά την παραµονή της στο Βερολίνο ανέπτυξε το ποιητικό της ταλέντο που προκάλεσε το ενδιαφέρον του, τότε, Έλληνα πρεσβευτή στη Γερµανία και φίλου της οικογένειας της, Αλέξανδρου Ραγκαβή (1809-1892), πολιτικού, διπλωµάτη και καθηγητή στο Πανεπιστήµιο Αθηνών.

Η Φλωρεντία επέστρεψε στην Ελλάδα τον Φεβρουάριο του 1888. Η επιδίωξή της να επιστρέψει στο Μαθηματικό τμήμα πραγµατοποιήθηκε, ολοκληρώνοντας τις σχετικές σπουδές της, το ακαδηµαϊκό έτος 1897-98. Οι προηγούμενες καλές σπουδές της, αλλά και οι παρεμβάσεις με μαχητικά άρθρα από την "Εφημερίδα των Κυριών" έπαιξαν, πιθανότατα, καταλυτικό ρόλο στην τελική αποδοχή της στο Πανεπιστήµιο της Αθήνας.

Απ' ό,τι φαίνεται ο οικογενειακός περίγυρος της Φλωρεντίας Φουντουκλή ευνοούσε την επιµονή της να σπουδάσει Μαθηµατικά. Ωστόσο, δεν ασχολήθηκε µε τα Μαθηµατικά, ούτε επιστηµονικά, ούτε εκλαϊκευτικά, ούτε ως εξειδικευµένη µαθηµατικός της εκπαίδευσης (µε εξαίρεση, πιθανότατα, τη διδασκαλία των Μαθηµατικών στο Παρθεναγωγείο της). ∆εν δηµοσίευσε τίποτα σχετικό µε τα Μαθηµατικά, αν και ήταν πολυγραφότατη στον τοµέα της λογοτεχνίας και ιδιαίτερα στην περιοχή της ποίησης. Αλλά και επαγγελµατικά δεν έκανε καριέρα ως µαθηµατικός.

Η Φλωρεντία Φουντουκλή
προς το τέλος της ζωής της.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα ανέλαβε αμέσως καθήκοντα ως καθηγήτρια του Αρσακείου στην Κέρκυρα. Η τοπική κοινωνία και το Υπουργείο Παιδείας αναγνώρισαν πολύ σύντομα τις γνώσεις, τις ικανότητες και την εργατικότητά της. Επί 4 χρόνια δίδαξε στο Διδασκαλείο της Κέρκυρας Λογική, Ψυχολογία και Παιδαγωγικά. Επίσης διορίστηκε ως μέλος της Εξεταστικής Επιτροπής των υποψηφίων για δίπλωμα Δασκάλας.

Υπήρξε συχνή συνεργάτης στην "Εφημερίδα των Κυριών" δημοσιεύοντας σε πεζό (παιδαγωγικά άρθρα, διηγήματα, βιογραφίες) και ποιητικό λόγο (τραγούδια, ιδιαίτερα σχολικά και ποιήματα).

Μετά την 4χρονη παραμονή της στο Παρθεναγωγείο της Κέρκυρας, διηύθυνε, µαζί µε την Ειρήνη Πρινάρη, το ιδιωτικό Νέον Ελληνικόν Παρθεναγωγείον στην Αθήνα, από το 1893 µέχρι το 1906. Το παρθεναγωγείο αυτό λειτούργησε µε γερµανικά πρότυπα.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΚΠΑ

Όμως τελικά, η πολύπλευρη πνευματική εργασία κούρασαν την Φλωρεντία και οι γιατροί της συνέστησαν να ξεκουραστεί. Εκείνη αποφάσισε να ταξιδέψει στο Αμβούργο όπου ζούσε ο αδελφός της. Για κακή τύχη, ο αδελφός της πέθανε λίγο καιρό μετά την άφιξή της στο Αμβούργο. Η Φλωρεντία αποφάσισε να παραμείνει εκεί, κοντά στην οικογένεια του αδελφού της. Ασχολήθηκε με την μελέτη και το γράψιμο, ενώ παράλληλα ξεκίνησε μαθήματα θεωρίας και σύνθεσης στο Ωδείο του Αμβούργου.

Ενάμισυ χρόνο αργότερα, η οικογένεια του αδελφού της αποφάσισε να επιστρέψει στην Έλλάδα. Η Φλωρεντία αποφάσισε να συνεχίσει τη ζωή της στην Ιταλία, αλλά το κουρασμένο σώμα της την πρόδωσε και σύντομα αρρώστησε. Πέθανε στις 5 Φεβρουαρίου 1915 σε ηλικία 46 ετών και θάφτηκε στο κοιµητήριο Staglieno της Γένουας.

Αξιοσηµείωτο είναι και το γεγονός ότι η αδελφή της Φλωρεντίας, η Μαριάννα Αλ. Φουντουκλή, ήταν η πρώτη φοιτήτρια στο Τµήµα Φυσικής της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών, που έγινε δεκτή το Φθινόπωρο του 1895.