Σαν σήμερα... 1819, γεννήθηκε ο Γάλλος Jean Bernard Léon Foucault.

Jean Bernard Léon Foucault

Σαν σήμερα, στις 18 Σεπτεμβρίου 1819, γεννήθηκε στο Παρίσι ο Γάλλος φυσικός, μαθηματικός, αστρονόμος Jean Bernard Léon Foucault (Ζαν Μπερνάρ Λεόν Φουκό), γνωστός από το εκκρεμές που φέρει τ' όνομά του ("εκκρεμές του Φουκό").
Γονείς του ήταν ο Jean Léon Fortuné Foucault (1784-1839), γνωστός και αναγνωρισμένος εκδότης στο Παρίσι, (εξέδιδε την Ιστορία της Γαλλίας σε τεύχη) και η Aimée Nicole LePetit (1793-1880). Είχε μια μικρότερη αδερφή, την Aimée Alexandrine (1823-1904). Λόγω προβλημάτων υγείας, ο πατέρας του μικρού Μπερνάρ αποσύρθηκε νωρίς από την εργασία του και η οικογένεια μετακόμισε από το Παρίσι στη Ναντ. Μετά τον θάνατο του πατέρα Φουκό, η οικογένεια επέστρεψε στο Παρίσι κι έζησε σ' ένα όμορφο σπίτι, στη γωνία των οδών de Vangirard και d' Assas. Το σπίτι εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα και μία πλάκα απ' έξω υπενθυμίζει ποιος είχε μείνει εκεί.

Το σπίτι στο Νο 28 της οδού d' Assas, όπου έμενε
στο Παρίσι ο Φουκό και στο υπόγειό του πραγματοποίησε
το πείραμα για την περιστροφή της Γης.

Από μικρή ηλικία η υγεία του Μπερνάρ, όπως και του πατέρα του, δεν ήταν καλή. Είχε στραβισμό, ήταν κοντός, αδύνατος και ασθενικός. Αυτά τα χαρακτηριστικά τον έκαναν να έχει ντροπαλή συμπεριφορά και λειψή αυτοπεποίθηση. Εξαιτίας της προβληματικής υγείας του και της μάλλον άχαρης νεανικής του εμφάνισης, προτιμούσε να μένει στο σπίτι και να γεμίζει την μοναξιά του με ευφάνταστες δημιουργίες, αφού είχε ικανότητα σε χειροποίητες κατασκευές. 

Η μητέρα του, προσπαθώντας να του προσφέρει καλή εκπαίδευση, τον έστειλε να φοιτήσει στο Κολέγιο Stanislas. Οι καθηγητές του εκεί τον θεωρούσαν μάλλον τεμπέλη, αφού δεν παρέδιδε τις εργασίες του έγκαιρα. Έτσι, η μητέρα του υποχρεώθηκε να του προσφέρει και κατ' οίκον μαθήματα για την ολοκλήρωση των βασικών σπουδών του. 

Ένας από τους φίλους της νεαρής του ηλικίας, 2,5 χρόνια μικρότερός του, ήταν ο Jules Lissajous, που έγραψε για τον Μπερνάρ:

"Τίποτα σε αυτό το αγόρι δεν έδειχνε ότι θα γινόταν επιφανής κάποια μέρα. Η υγεία του ήταν εύθραυστη, ο χαρακτήρας του ήπιος, συνεσταλμένος και όχι δυναμικός. Η αδυναμία συγκέντρωσής του και ο αργός τρόπος που εργαζόταν καθιστούσαν αδύνατο να σπουδάσει στο κολέγιο. Ήταν σε θέση να μελετήσει με επιτυχία μόνο χάρη στη βοήθεια αφοσιωμένων δασκάλων που επιτηρούσε η μητέρα του."

Καλλιτεχνική φωτογράφιση του Ζαν Φουκό
από τον φωτογράφο Bertall (Charles Albert d'Arnoux).
(από wikipedia)

Στη διάρκεια της φοίτησής του στο Κολέγιο Stanislas, ο Φουκό γνωρίστηκε και δέθηκε με ισχυρή φιλία με έναν άλλο μαθητή του κολεγίου, τον Armand Hippolyte Louis Fizeau (Αρμάν Ιπολίτ Λουί Φιζό).   

To 1839, με την παρότρυνση της μητέρας του και την καθοδήγηση του καθηγητή Alfred François Donné (Αλφρέντ Φρανσουά Ντονέ), συνέχισε σπουδές στην Ιατρική και συγκεκριμένα στη χειρουργική. Σύντομα διαπίστωσε ότι η χειρουργική και η επιδεξιότητα να δουλεύει με τα χέρια του δεν ήταν το ίδιο πράγμα. Η επαφή για πρώτη φορά με αίμα στο χειρουργείο τον έκανε να παρατήσει την Ιατρική άμεσα. 

Διαφημιστική κάρτα σοκολάτας που
έχει εικόνα του Φουκό.

Έτσι, ξεκίνησε ν' ασχολείται με την Πειραματική Φυσική και ιδίως την Οπτική. Είναι αυτός που έθεσε τις βάσεις της νεότερης Οπτικής. Επιπλέον μαζί με τον φίλο του Φιζό έδειξαν ενδιαφέρον για την φωτογραφία και την μέθοδο της δαγκεροτυπίας που είχε παρουσιαστεί εκείνα τα χρόνια. 
Το καλό αποτέλεσμα από την ενασχόληση του Φουκό με την φωτογραφία έκανε τον καθηγητή Ντονέ να τον προσλάβει για εργαστηριακό βοηθό του. Δουλεύοντας ο Φουκό εργαστηριακά κι αφού βρήκε ότι μπορούσε να παίρνει φωτογραφίες δια μέσου του φακού του μικροσκοπίου, σύντομα ανακάλυψε μια ισχυρή φωτεινή πηγή για να μπορεί να κάνει καλύτερες λήψεις.
Το 1844 ο Ντονέ δημοσίευσe το βιβλίο "Cours de microscopie compémentaire des études médicales" και την επόμενη χρονιά (1845) δημοσίευσε ένα συμπλήρωμα με 86 φωτογραφίες (δαγκεροτυπίες)  που είχε τραβήξει στο μικροσκόπιο ο Φουκό. Να επισημάνω ότι μόλις τον Ιούλιο του 1839 ο Louis Daguerre (Λουί Νταγκέρ) είχε ανακοινώσει στην Γαλλική Ακαδημία Επιστημών την νέα μέθοδο φωτογράφισης που πήρε το όνομά του.

Η πρώτη φωτογραφία του ήλιου που τράβηξαν οι Φουκό και Φιζό.

Την ίδια χρονιά ο Φουκό έγινε διευθυντής του καθημερινού επιστημονικού περιοδικού "Journal des Débats" ("Εφημερίδα των Συζητήσεων") του Παρισιού, παίρνοντας τη θέση του Ντονέ που παραιτήθηκε λόγω ηλικίας. 
Η εξαιρετική δουλειά του Φουκό με τη συνδρομή του Φιζό, κίνησε το ενδιαφέρον του François Arago (Φρανσουά Αραγκό), διευθυντή του αστεροσκοπείου του Παρισιού, που τους κάλεσε να πάρουν φωτογραφίες του ήλιου. Οι Φουκό και Φιζό ήταν που τράβηξαν την πρώτη φωτογραφία του Ήλιου στις 2 Απριλίου 1845. 

Το εκκρεμές του Φουκό στο Πάνθεον.

Ο Αραγκό ενθουσιασμένος από τη δουλειά των Φουκό και Φιζό και βλέποντας τις δυνατότητες των δύο ανδρών, τους πρότεινε να προσπαθήσουν να μετρήσουν την ταχύτητα του φωτός στο νερό.  Αυτό ήταν ένα πείραμα που ήθελε να εκτελέσει ο ίδιος ο Αραγκό, αλλά καταλάβαινε ότι η κακή του όραση δεν θα τον βοηθούσε στην ολοκλήρωση αυτής της απαιτητικής πειραματικής εργασίας. Λίγο μετά την έναρξη της εργασίας, ο Φουκό και ο Φιζό κατάλαβαν ότι η μέθοδος του Αραγκό που χρησιμοποιούσαν ήταν προβληματική. Έτσι, αποφάσισαν ν' ακολουθήσει ο καθένας το δικό του δρόμο στην πραγματοποίηση του πειράματος.

Τον Απρίλιο του 1850 ο Φουκό έδειξε ότι το φως ταξιδεύει πιο αργά στο νερό από ό,τι στον αέρα. Αυτό ήταν σύμφωνο με ό,τι προέβλεπε η κυματική θεωρία του φωτός, αλλά ερχόταν σε αντίθεση με αυτό που προέβλεπε η σωματιδιακή θεωρία. Για την επίτευξη του στόχου του, ο Φουκό χρειάστηκε να φτιάξει μια μηχανή που μπορούσε να κινεί έναν περιστρεφόμενο καθρέπτη. 

Ο Φουκό με τον Φιζό κατά την επίδειξη στο Πάνθεον.

Η επόμενη ιδέα του Φουκό ήταν να σχεδιάσει το στήριγμα για ένα εκκρεμές που θα μπορούσε να κινείται ελεύθερα προς οποιαδήποτε κατεύθυνση, χωρίς καμία αντίσταση, 

Με το γνωστό «Πείραμα του Φουκό» ή πείραμα του εκκρεμούς που επιχείρησε το 1851, απέδειξε την περιστροφή της Γης περί τον άξονά της. 
Συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα περιοδικά της εποχής, ο Φουκό απέδειξε πειραματικά την περιστροφική κίνηση της Γης στις 6 Ιανουαρίου 1851. Σύμφωνα με όσα έχει καταγράψει ο ίδιος στο ημερολόγιό του, περίπου στις 2 π.μ., είχε μια έμπνευση. Κατάλαβε, ότι αν μπορούσε να επινοήσει έναν τρόπο για να κρεμάσει ένα εκκρεμές από μια οροφή με τέτοιο τρόπο, ώστε το εκκρεμές να είναι ελεύθερο να αιωρείται προς οποιαδήποτε κατεύθυνση, θα μπορούσε να δει την επίδραση της περιστροφής της Γης. 
Συνειδητοποίησε ότι το εκκρεμές έπρεπε να σχεδιαστεί πολύ προσεκτικά. Η σφαίρα έπρεπε να είναι απόλυτα συμμετρική. Κατά την εκκίνησή του, το εκκρεμές θα έπρεπε να ελευθερωθεί απαλά, καθώς η παραμικρή ώθηση θα κατέστρεφε την επίδειξη. 
Το εκκρεμές που έφτιαξε αποτελείτο από ένα χαλύβδινο σύρμα 2 μέτρων με ένα ορειχάλκινο βαρίδι 5 κιλών στην άκρη του και μπορούσε να αιωρείται ελεύθερα. Παρατήρησε ότι το επίπεδο της ταλάντωσης περιστρεφόταν αργά σε σχέση με το έδαφος. 
Αφού ολοκλήρωσε στο υπόγειο του σπιτιού του με επιτυχία το πείραμα, ήταν έτοιμος να το δοκιμάσει σε μεγαλύτερη κλίμακα. 

Αριστερά μία από τις φωτογραφίες μικροσκοπίου που πρώτος 
τράβηξε ο Φουκό και πίσω σημειώσεις (1845).

Στις 2 Φεβρουαρίου 1851, κατόπιν πρόσκλησης του Αραγκό, ο Φουκό έστειλε μια ειδοποίηση προς τους επιστήμονες στο Παρίσι λέγοντας: "Καλείστε να δείτε την περιστροφή της Γης".
Την επόμενη μέρα, στο Meridian Room (Δωμάτιο του Μεσημβρινού) του Αστεροσκοπείου του Παρισιού, οι προσκεκλημένοι επιστήμονες έγιναν μάρτυρες του πρώτου πετυχημένου πειράματος για την παρατήρηση της περιστροφικής κίνησης της Γης μ' ένα εκκρεμές μήκους 11 μέτρων.  
Παρά το γεγονός ότι η πρώτη επίδειξη ήταν επιτυχημένη, το ελιτίστικο επιστημονικό κατεστημένο που δεν είχε αποδεχθεί ποτέ τον Φουκό εξαιτίας της έλλειψης πανεπιστημιακών τίτλων, καθυστέρησε να εκτιμήσει τα αποτελέσματα του πειράματος. Κάποιοι προσπάθησαν να διεκδικήσουν την προτεραιότητα στην ανακάλυψη, αλλά ο Φουκό ήταν πράγματι ο πρώτος που πρότεινε τη μαθηματική σχέση T = 24/ημq (νόμος ημιτόνου) που συνόδευε το πείραμα, έστω και χωρίς απόδειξη. Το σύμβολο T παριστάνει το χρόνο σε ώρες που απαιτούνται για να επανέλθει το εκκρεμές στην αρχική του θέση και το q είναι το γεωγραφικό πλάτος του τόπου που διεξάγεται το πείραμα. 

Γαλλικό γραμματόσημο του 1958 για τον Φουκό.

Μερικοί επιστήμονες εκείνη την εποχή προέβλεπαν ότι η επίδραση του πειράματος του Φουκό θα ήταν τόσο μικρή, που θα περνούσε απαρατήρητο. 

Τα πολιτικά γεγονότα της εποχής στη Γαλλία λειτούργησαν προς όφελος του Φουκό. Ήταν διάσημος, αλλά δεν είχε άλλη δουλειά ή εισόδημα παρά μόνο ως επιστημονικός συντάκτης του περιοδικού Journal des Débats. Όμως, ήδη είχε εκλεγεί πρόεδρος (1848-1852) της Δεύτερης Γαλλικής Δημοκρατίας ο Λουδοβίκος Ναπολέων Βοναπάρτης που ο ίδιος ήταν ερασιτέχνης επιστήμονας. Ο Λουδοβίκος Ναπολέων υποστήριξε σε μεγάλο βαθμό την επιστήμη.

Στις 31 Μαρτίου 1851 ο Φουκό επανέλαβε δημόσια και πάλι την επίδειξή του παρουσία του Βοναπάρτη, στο Πάνθεον του Παρισιού, ένα ιδανικό κτίριο για μια τέτοια επίδειξη, λόγω του θόλου του. Το εκκρεμές που χρησιμοποίησε αυτή τη φορά ήταν ακόμη μεγαλύτερο,  με σύρμα μήκους 67 μέτρων και σφαιρικό βαρίδι 28 κιλών, διαμέτρου 38 εκατοστών. Το πείραμα ήταν εντυπωσιακό και έγινε με επιτυχία. Ο Φουκό είχε φροντίσει να σκεπάσει το μαρμάρινο δάπεδο με μια ξύλινη πλατφόρμα που την είχε καλύψει με άμμο. Έτσι, η μυτερή προεξοχή (δείκτης) που υπήρχε στο βαρίδι χάραζε την άμμο, κάνοντας να φαίνεται καθαρά η αργή κυκλική κίνηση. 
Η επιτυχημένη επίδειξη μπροστά σ' ένα πολύ μεγάλο πλήθος εξελίχθηκε σε προσωπική επιτυχία του Φουκό. Παρά το γεγονός ότι η επιστημονική κοινότητα στη Γαλλία ήταν κάπως απορριπτική για τον Φουκό αφού δεν είχε πανεπιστημιακή κατάρτιση, ο Βοναπάρτης (μετέπειτα Αυτοκράτορας Ναπολέων Γ ') έφτιαξε για τον Φουκό ειδική θέση Φυσικού, προσαρτημένου στο Αυτοκρατορικό Αστεροσκοπείο.

Το doodle που αφιέρωσε η Google στον Φουκό το 2013,
για την επέτειο της γέννησής του.

Το 1855, η αρχική κατασκευή του εκκρεμούς που χρησιμοποιήθηκε στο Πάνθεον, μετακινήθηκε στο Conservatoire des Arts et Métiers στο Παρίσι. Το 1902, με αφορμή τα 50 χρόνια του πειράματος, φτιάχτηκε μια δεύτερη προσωρινή εγκατάσταση στο Πάνθεον.  

Το 1995, λόγω ανακατασκευής του Μουσείου, το αρχικό εκκρεμές μετακινήθηκε και πάλι στο Πάνθεον, αλλά αργότερα επέστρεψε στο μουσείο (Musée des Arts et Métiers) πριν αυτό ξανανοίξει το 2000.

Στις 6 Απριλίου 2010, το σύρμα που συγκρατούσε το βαρίδι στο Musée des Arts et Métiers έσπασε, προκαλώντας ανεπανόρθωτη ζημιά στο εκκρεμές και στο μαρμάρινο πάτωμα του μουσείου.

Από το 1995 ένα ακριβές αντίγραφο του αρχικού εκκρεμούς είχε τοποθετηθεί μόνιμα κάτω από το θόλο του Πάνθεον μέχρι το 2014, οπότε χρειάστηκε να μετακινηθεί, λόγω εργασιών ανακαίνισης του κτιρίου. Έκτοτε, το εκκρεμές έχει τοποθετηθεί ξανά.

Επειδή η κίνηση ενός τέτοιου εκκρεμούς είναι μεγαλειώδης, σε πολλά μέρη έχει τοποθετηθεί μια τέτοια εγκατάσταση.  

Κυκλωμένο φαίνεται το όνομα του Φουκό στη νοτιοανατολική πλευρά του Πύργου του Άϊφελ.

Εργαζόμενος ο Φουκό στο Αστεροσκοπείο έκανε πολλές επιστημονικές ανακαλύψεις και εφηύρε μηχανές που βοηθούσαν τους αστρονόμους. 

Το 1852 ο Φουκό ανακάλυψε το γυροσκόπιο. Το γυροσκόπιο, ήταν άλλη μια κατασκευή που επιβεβαίωνε την περιστροφική κίνηση της Γης. Ήταν μια εφεύρεση που είχε μικρή σημασία στην εποχή του Φουκό, αλλά φυσικά σήμερα γνωρίζουμε την ευρεία χρήση του στα αεροπλάνα, στην κίνηση των τηλεσκοπίων, στο διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble κ.λπ.

Τρία χρόνια αργότερα, ο Φουκό τιμήθηκε με το Μετάλλιο Copley της Βασιλικής Εταιρείας του Λονδίνου, για τις προσπάθειές του ν' αποδείξει την περιστροφική κίνηση της Γης.

Ασχολήθηκε κι έκανε σημαντικές ανακαλύψεις στη Χημεία, τον Ηλεκτρισμό και το Μαγνητισμό. Ας θυμηθούμε τα γνωστά ρεύματα Foucault (ή δινορεύματα ή ρεύματα Eddy). 

Γυροσκόπιο.

Το 1860, ο Φουκό συνόδευσε σε μια αποστολή στην Ισπανία τον Urbain Le Verrier (Ουρμπέν Λε Βεριέ), διευθυντή του Αστεροσκοπείου του Παρισιού, για να παρατηρήσει την έκλειψη του ηλίου στις 18 Ιουλίου εκείνης της χρονιάς. Εκεί τράβηξε μια φωτογραφία της έκλειψης.

Το 1862, συνεχίζοντας τα πειράματα προσδιορισμού της ταχύτητας του φωτός στο κενό, σε συνεργασία και πάλι με τον Φιζό, κατάφερε να υπολογίσει μια τιμή που απείχε μόλις 0,6% της πραγματικής (η πιο ακριβής τιμή εκείνη την εποχή). Η τιμή που το 1849 είχε υπολογίσει ο Φιζό είχε απόκλιση 5.1% από την κανονική τιμή. 

Σχέδιο τηλεσκοπίου από τον Μπερνάρ Φουκό
(δημοσιεύτηκε το 1870). 
(από agefotostock)

Το 1864 επίσης έγινε μέλος της Βασιλικής Εταιρείας του Λονδίνου και λίγο αργότερα της Γερμανικής Ακαδημίας Επιστημόνων Leopoldina. Το 1865 έγινε μέλος της Ακαδημίας των Επιστημών  στο Παρίσι παίρνοντας τη θέση του Émile Clapeyron.

Οι περισσότερες εργασίες του Φουκό δημοσιεύτηκαν στα «Πρακτικά» της Ακαδημίας των Παρισίων (1847-1869).

Τον Ιούλιο του 1867 ο Ζαν Μπερνάρ Φουκό υπέστη ξαφνικά εγκεφαλικό επεισόδιο και από τον Οκτώβριο του ίδιου έτους δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει τα χέρια του, επειδή δεν τα αισθανόταν. 

Στις 11 Φεβρουαρίου 1868, σε ηλικία μόλις 49 ετών, πέθανε από ασθένεια του εγκεφάλου.
Τάφηκε στο Νεκροταφείο της Montmartre (Μονμάρτ) στο Παρίσι. 

Τα προβλήματα υγείας που είχε πιθανόν να ήταν αποτέλεσμα μιας πολλαπλής σκλήρυνσης. Όμως, μερικοί ιστορικοί θεωρούν ως πιο πιθανή αιτία του θανάτου του Φουκό, την έκθεσή του σε χημικές ουσίες που χρησιμοποιούσε στα πειράματά του.

Ο τάφος του Φουκό στο Κοιμητήριο της Μονμάρτ
στο Παρίσι. (από Wikimedia)

Προς τιμήν του Φουκό έχει δοθεί το όνομά του στον "Κρατήρα Φουκό" στη Σελήνη και στον αστεροειδή 5668 Foucault. Το όνομά του είναι γραμμένο πάνω από την αψίδα του Πύργου του Άϊφελ, ανάμεσα στα 76 ονόματα επιστημόνων που έχει τιμήσει η Γαλλική Πολιτεία.

• Το εκκρεμές του Φουκό σε βίντεο από το Πάνθεον στο Παρίσι (1:21).

• Το εκκρεμές του Φουκό σε βίντεο από τον Θοδωρή Πιερράτο (0,31).

• Το εκκρεμές του Φουκό σε βίντεο από το Γυμνάσιο Πεύκων (0,11).

• "Περιδιαβαίνοντας την Ευρώπη με ένα εκκρεμές Foucault". Μια ανάρτηση του Βασίλη Παπά στο "Υλικό Φυσικής-Χημείας", με σχόλια συναδέλφων.

• Παρουσίαση του εκκρεμούς του Φουκό (αγγλικά, 14:33).

• Παρουσίαση της περιστροφικής κίνησης στερεού (σφαίρας) από τον καθηγητή του ΜΙΤ Walter Lewin (γυροσκόπιο) (αγγλικά, 49:13).

• Παρουσίαση του εκκρεμούς του Φουκό "Foucault's Pendulum: Watch the world turn"(αγγλικά, 5:01).

Πηγή: Today in Science History,  mathshistory,  wikipedia,  catholicscientists,   

         micromagnet,  biography

Όλα τα Θέματα Φυσικής Γ' Λυκείου των Πανελλαδικών Εξετάσεων (Ιούνιος 2001 - Σεπτέμβριος 2022)

Υπάρχει νεότερη ανάρτηση  ΕΔΩ

 ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ 

Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας

Αφού πλέον έγιναν και οι Επαναληπτικές Εξετάσεις της Γ' Λυκείου (μαζί με αυτές των Ελληνοπαίδων εξωτερικού) του 2022, ήρθε η ώρα, για μια ακόμη φορά, να δημοσιεύσω το σύνολο των θεμάτων των Πανελλαδικών Εξετάσεων στη ΦΥΣΙΚΗ Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας (πρώην Κατεύθυνσης) της Γ' Λυκείου. 

Τα θέματα είναι ταξινομημένα με χρονολογική σειρά (από τον Ιούνιο του 2001 μέχρι και τον Σεπτέμβριο του 2022), κατά Κεφάλαιο ή τμήμα Κεφαλαίου (σύμφωνα με τη σειρά του σχολικού βιβλίου), κατά Θέμα και κατά είδος Ερώτησης. Η μορφή του αρχείου είναι word και η μορφή της γραμματοσειράς είναι Trebuchet με μέγεθος 11pt.

Τα θέματα προέρχονται από τις Πανελλαδικές Εξετάσεις όλων των τύπων Λυκείων (Ημερήσια ή Εσπερινά), από το σύνολο των εξετάσεων (κανονικές, επαναληπτικές, ελληνοπαίδων εξωτερικού-ομογενείς) και απευθύνονται στους μαθητές που θέλουν να κάνουν πρακτική εξάσκηση με μια μεγάλη ποικιλία τέτοιων θεμάτων, όπως και στους (στις) συναδέλφους καθηγητές που θέλουν να τα χρησιμοποιήσουν στη διδασκαλία τους. 

Σε όποια χρονιά δεν εμφανίζονται θέματα για τα Εσπερινά Λύκεια, σημαίνει ότι έχουν δοθεί τα ίδια με τα Ημερήσια.

Μια σειρά θεμάτων του 2016 που έχουν τον χαρακτηρισμό "παλαιό σύστημα" αφορά τους υποψηφίους του 2016 που έγραψαν εξετάσεις με την παλαιότερη εξεταστέα ύλη. 

Το ίδιο ισχύει για θέματα του 2020.

Στην αρχή εμφανίζονται τα θέματα από τα κεφάλαια που εξετάζονταν μέχρι και σ' αυτές τις εξετάσεις. Στη συνέχεια μπορείτε να βρείτε τα θέματα από τα κεφάλαια που είχαν αφαιρεθεί μέχρι πρόσφατα από την εξεταζόμενη ύλη. Όμως, όπως σημείωνα κάθε χρόνο στο αντίστοιχο εισαγωγικό σημείωμα "Είμαι σίγουρος ότι θα χρειαστούν στο μέλλον!", ήρθε πάλι η ώρα (για τις ερχόμενες εξετάσεις του Ιουνίου2023) να μελετηθούν. 

Από το 2020 δημοσιεύω και τα θέματα του Ηλεκτρομαγνητισμού, κεφάλαιο που εξετάστηκε για πρώτη φορά ως ύλη της Γ' Λυκείου, στην εξεταστική περίοδο του Ιουνίου 2020. Στην ίδια ενότητα (Ηλεκτρομαγνητισμός) μπορείτε ακόμη να βρείτε τα θέματα που είχαν δοθεί στις Πανελλαδικές Εξετάσεις της Β' Λυκείου (Γεν. Παιδείας και Κατεύθυνσης) την περίοδο 2000 - 2004.

Παρακάτω, κάθε ανάρτηση μπορείτε να επιλέξετε να την κατεβάσετε από τους ιστότοπους Dropbox ή Google Drive, όπου έχουν αποθηκευτεί.

Η χρήση του υλικού προφανώς δεν είναι για εμπορική εκμετάλλευση. 

Θέματα από την ύλη που εξετάζεται

• Για τις Μηχανικές Ταλαντώσεις  (55 σελίδες)  ΠΑΤΗΣΤΕ  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τις Κρούσεις  (41 σελίδες)         ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τη Μηχανική των Ρευστών  (20 σελίδες)  ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τη Μηχανική Στερεού Σώματος  (112 σελίδες)  ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τον Ηλεκτρομαγνητισμό - Γ' Λυκείου (19 σελίδες)  ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τον Ηλεκτρομαγνητισμό - παλαιά θέματα Β' Λυκείου (17 σελίδες)  ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

Θέματα από την ύλη που έχει αφαιρεθεί

• Για τις Ηλεκτρικές Ταλαντώσεις  (18 σελίδες)        ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τα Μηχανικά Κύματα  (38 σελίδες)                   ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τα Ηλεκτρομαγνητικά Κύματα  (23 σελίδες)     ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για το Φαινόμενο Doppler  (15 σελίδες)                  ΠΑΤΗΣΤΕ  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

Πώς θα κατεβάσετε ένα αρχείο στον υπολογιστή σας.

Αριστερό κλικ στη λέξη "ΕΔΩ" (που αντιστοιχεί στο αρχείο που θέλετε). Θα μεταφερθείτε στον ιστότοπο του Dropbox ή του Google Drive (όπου είναι αποθηκευμένα τα αρχεία).

Αριστερό κλικ στην λέξη "download", για το Dropbox.

Αριστερό κλικ στην λέξη "Αρχείο" και μετά αριστερό κλικ στη λέξη "Λήψεις", για το Google Drive. 

Το αρχείο κατεβαίνει στο Φάκελο ΛΗΨΕΙΣ του υπολογιστή σας (ή όπου αλλού έχετε ορίσει να κάνετε λήψη των αρχείων). 

Αποθηκεύστε το αρχείο σε όποιο Φάκελο του υπολογιστή σάς εξυπηρετεί.

ΕΥΧΟΜΑΙ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΚΑΙ ΟΛΕΣ ΝΑ ΕΧΕΤΕ ΜΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΉ ΚΑΙ ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΧΡΟΝΙΑ.

Όλα τα Θέματα Φυσικής από τις Παγκύπριες Εξετάσεις (2006 - 2022).

Ήδη συμπληρώθηκαν 17 χρόνια που η Επιτροπή Εξετάσεων του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας οργανώνει τις εξετάσεις της με αυτό το σύστημα. 

Στην ανάρτηση θα βρείτε όλα τα θέματα που έχουν δοθεί στη ΦΥΣΙΚΗ Κατεύθυνσης της Γ' Λυκείου και στη ΦΥΣΙΚΗ Τ.Σ. (Τεχνικές Σχολές - Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση) της Κύπρου.

Τα θέματα είναι ταξινομημένα κατά θεματική ενότητα και χρονολογική σειρά, από το 2006 ως το 2022. Είναι γραμμένα με κείμενο word για να μπορεί ο(η) χρήστης να τα επεξεργαστεί εύκολα και εκτείνονται σε 305 σελίδες συνολικά.

Οι συνάδελφοι καθηγητές και οι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιούν ελεύθερα αυτά τα αρχεία στη μελέτη και στη διδασκαλία τους. 
Δεν επιτρέπεται η χρήση αυτών για εμπορική εκμετάλλευση. 

Τα πρωτότυπα θέματα με τις λύσεις τους μπορείτε να τα βρείτε  ΕΔΩ.

Παρακάτω, την κάθε ανάρτηση μπορείτε να επιλέξετε να την κατεβάσετε από το Dropbox ή το Google Drive. Μπορείτε να κατεβάσετε τα θέματα που αντιστοιχούν σε ύλη από

•   Απλό Εκκρεμές  ΕΔΩ   ή  ΕΔΩ  (23 σελίδες)

•   Ορμή και Κρούσεις  ΕΔΩ   ή  ΕΔΩ  (17 σελίδες)

•   Ηλεκτρομαγνητισμό  ΕΔΩ   ή  ΕΔΩ  (76 σελίδες)

•   Μηχανικές Ταλαντώσεις  ΕΔΩ   ή  ΕΔΩ  (67 σελίδες)

•   Κυματική  ΕΔΩ   ή  ΕΔΩ  (90 σελίδες)  

•   Μηχανική Στερεού Σώματος  ΕΔΩ   ή  ΕΔΩ  (32 σελίδες)

•   Ατομική Φυσική  ΕΔΩ   ή  ΕΔΩ  (4 σελίδες)  (Εκτός ύλης πλέον)

Μπορείτε να βρείτε το απαραίτητο τυπολόγιο για τη Φυσική Κατεύθυνσης (3 σελίδες)  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ  και για τη Φυσική ΤΣ  (2 σελίδες)  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

Όλα τα Θέματα Φυσικής Γ' Λυκείου των Πανελλαδικών Εξετάσεων (Ιούνιος 2001 - Ιούνιος 2022)

 

Υπάρχει νεότερη ανάρτηση  ΕΔΩ

ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ 

Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας

Μετά την ολοκλήρωση των πανελλαδικών εξετάσεων στα βασικά μαθήματα (Ιούνιος 2022), ήρθε η ώρα για μια ακόμη χρονιά, να δημοσιεύσω το σύνολο των θεμάτων των Πανελλαδικών Εξετάσεων στη ΦΥΣΙΚΗ Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας (πρώην Θετικής και Τεχνολογικής Κατεύθυνσης) της Γ' Λυκείου. 

Τα θέματα είναι ταξινομημένα με χρονολογική σειρά (από τον Ιούνιο 2001 μέχρι και τον Ιούνιο 2022), κατά Κεφάλαιο ή τμήμα Κεφαλαίου (σύμφωνα με τη σειρά του σχολικού βιβλίου), κατά Θέμα και κατά είδος Ερώτησης. Η μορφή του αρχείου είναι word και η μορφή της γραμματοσειράς είναι Trebuchet με μέγεθος 11pt.

Τα θέματα προέρχονται από τις Πανελλαδικές Εξετάσεις όλων των τύπων Λυκείων (Ημερήσια ή Εσπερινά), από το σύνολο των εξετάσεων (κανονικές, επαναληπτικές, ελληνοπαίδων εξωτερικού-ομογενείς) και απευθύνονται στους μαθητές που θέλουν να κάνουν πρακτική εξάσκηση με μια μεγάλη ποικιλία τέτοιων θεμάτων, όπως και στους συναδέλφους καθηγητές που θέλουν να τα χρησιμοποιήσουν στη διδασκαλία τους. 

Σε όποια χρονιά δεν εμφανίζονται θέματα για τα Εσπερινά Λύκεια, σημαίνει ότι έχουν δοθεί τα ίδια με τα Ημερήσια.

Μια σειρά θεμάτων του 2016 και του 2020 που έχουν τον χαρακτηρισμό "παλαιό σύστημα" αφορά τους υποψηφίους αυτών των ετών που έγραψαν εξετάσεις με την παλαιότερη εξεταστέα ύλη. 

Στην αρχή εμφανίζονται τα θέματα από τα κεφάλαια που περιέχονται στην σημερινή εξεταστέα ύλη. Στη συνέχεια μπορείτε να βρείτε τα θέματα από τα κεφάλαια που έχουν αφαιρεθεί από την εξεταζόμενη ύλη πρόσφατα ή παλαιότερα. Μερικά από αυτά θα είναι χρήσιμα στο άμεσο μέλλον, επιβεβαιώνοντας αυτό που έγραφα τα προηγούμενα χρόνια "Είμαι σίγουρος ότι θα χρειαστούν στο μέλλον!". 

Από το 2020 δημοσιεύω και τα θέματα του Ηλεκτρομαγνητισμού, κεφάλαιο που εξετάστηκε για πρώτη φορά ως ύλη της Γ' Λυκείου, στην εξεταστική περίοδο του Ιουνίου 2020. Στην ίδια ενότητα (Ηλεκτρομαγνητισμός) μπορείτε ακόμη να βρείτε τα θέματα που είχαν δοθεί στις Πανελλαδικές Εξετάσεις της Β' Λυκείου (Γεν. Παιδείας και Κατεύθυνσης) την περίοδο 2000 - 2004.

Παρακάτω, κάθε ανάρτηση μπορείτε να επιλέξετε να την κατεβάσετε από τους ιστότοπους Dropbox ή Google Drive, όπου έχουν αποθηκευτεί.

Η χρήση του υλικού προφανώς δεν είναι για εμπορική εκμετάλλευση. 

Θέματα από την ύλη που εξετάζεται

• Για τις Μηχανικές Ταλαντώσεις  (54 σελίδες)  ΠΑΤΗΣΤΕ  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τις Κρούσεις  (40 σελίδες)      ΠΑΤΗΣΤΕ   ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τη Μηχανική των Ρευστών  (18 σελίδες)    ΠΑΤΗΣΤΕ   ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τη Μηχανική Στερεού Σώματος  (109 σελίδες)     ΠΑΤΗΣΤΕ   ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τον Ηλεκτρομαγνητισμό - Γ' Λυκείου (17 σελίδες)       ΠΑΤΗΣΤΕ  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τον Ηλεκτρομαγνητισμό - παλαιά θέματα Β' Λυκείου (17 σελίδες)   ΠΑΤΗΣΤΕ  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

Θέματα από την ύλη που έχει αφαιρεθεί

• Για τις Ηλεκτρικές Ταλαντώσεις  (18 σελίδες)        ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τα Μηχανικά Κύματα  (38 σελίδες)                   ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για τα Ηλεκτρομαγνητικά Κύματα  (23 σελίδες)     ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

• Για το Φαινόμενο Doppler  (15 σελίδες)                  ΠΑΤΗΣΤΕ  ΕΔΩ  ή  ΕΔΩ.

Σαν σήμερα... 1544, γεννήθηκε ο Άγγλος William Gilbert.

William Gilbert
(ελαιογραφία σε ξύλο, άγνωστος καλλιτέχνης, Wellcome Collection)

Σαν σήμερα, στις 24 Μαΐου 1544, γεννήθηκε o William Gilbert (Γουίλιαμ Γκίλμπερτ και Gilberd ή Gylberde) στο Colchester του Essex, στην Αγγλία. O Γκίλμπερτ, αν και το όνομά του δεν είναι διάσημο, έχει χαρακτηριστεί ως ο "πατέρας του Μαγνητισμού και του Ηλεκτρισμού", μιας και ήταν πρωτοπόρος στη μελέτη των μαγνητικών και ηλεκτρικών φαινομένων. Και βέβαια ως Άγγλος, θεωρείται ο θεμελιωτής της πειραματικής επιστήμης στην Αγγλία. Νομίζω ότι είναι λιγότερο γνωστός από ό,τι του αξίζει.

Πατέρας του ήταν ο Jerome Gilberd που ανήκε στην μεσαία τάξη. Δεν υπάρχουν έγκυρες πληροφορίες για την παιδική και νεανική του περίοδο. 

Το 1558 ξεκίνησε τη φοίτησή του στο Κολέγιο St. John του Cambridge παίρνοντας μπάτσελορ το 1561. Συνέχισε σπουδάζοντας Ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Cambridge  παίρνοντας μάστερ το 1564 και διδακτορικό το 1569. Αφού εργάστηκε για λίγο στο πανεπιστήμιο, στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο όπου άσκησε την ιατρική με επιτυχία, με αποτέλεσμα το 1573 να γίνει μέλος του Βασιλικού Κολεγίου των Ιατρών (Royal College of Physicians). Σε λίγα χρόνια είχε γίνει ένας από τους πλέον διάσημους και αξιοσέβαστους γιατρούς της Αγγλίας. Το 1600 έγινε πρόεδρος του Κολεγίου των Ιατρών. Τον επόμενο χρόνο και μέχρι το θάνατό της ήταν προσωπικός γιατρός της βασίλισσας  Elizabeth I (Ελισάβετ Α'). Μετά τον θάνατο της Ελισάβετ Α' ανέλαβε γιατρός του επόμενου βασιλιά  James I.

Το σπίτι που γεννήθηκε ο Γκίλμπερτ στο Colchester.
(Φωτό: David Hawgood)

Παρά το γεγονός ότι ήταν ένας επιτυχημένος γιατρός, ασχολήθηκε με τη φυσική, την αστρονομία και τη φιλοσοφία. Πριν τη φυσική είχε ασχοληθεί με τη χημεία, όμως άλλαξε στόχο, επειδή η αλχημεία κουβαλούσε πολύ μυστικισμό που δεν του ταίριαζε. Τα πειράματα που έκανε στον ηλεκτρισμό και τον μαγνητισμό ήταν εντυπωσιακά για την εποχή του, αφού λίγα πράγματα ήταν γνωστά γι' αυτά τότε.
Το σπουδαιότερο  έργο του στη Φυσική δημοσιεύτηκε το 1600 γραμμένο στα λατινικά, με τίτλο "De Magnete, Magneticisque Corporibus et de Magno Magnete Tellure" ("Περί των Μαγνητών, των Μαγνητικών Σωμάτων και του Μεγάλου Μαγνήτη της Γης").

Το εξώφυλλο του "De Magnete" σε έκδοση του 1628.

Εκείνη την εποχή (16ος, 17ος αιώνας) οι Ευρωπαίοι και βέβαια και οι Άγγλοι, πραγματοποιούσαν μακρινά ταξίδια διαμέσου των ωκεανών και η  μαγνητική πυξίδα ήταν ένα από τα λίγα όργανα που μπορούσαν να ελπίζουν ότι θα μπορούσε να τους σώσει από την απώλεια της πορείας τους. Όμως, λίγα ήταν γνωστά για τους μαγνήτες ή τον μαγνητισμένο σίδηρο. Κυκλοφορούσαν πολλοί λαϊκοί μύθοι γύρω από τα μαγνητικά φαινόμενα. Π.χ. ότι το σκόρδο καταστρέφει το μαγνητικό αποτέλεσμα της βελόνας της πυξίδας ή ο μαγνητισμός εμποδίζεται από τα βουνά της Αρκτικής ή όπως ο Χριστόφορος Κολόμβος νόμιζε, ότι ο πολικός αστέρας  ασκούσε έλξη στη βελόνα της πυξίδας. Οι ναυτικοί πίστευαν ότι ακόμη και η μυρωδιά του σκόρδου εμπόδιζε τη λειτουργία της πυξίδας!

Ο Γκίλμπερτ με υπομονή κι ερευνητική περιέργεια εξέτασε πειραματικά, για 17 περίπου χρόνια, αν ίσχυαν αυτές οι ιστορίες, μέχρι να καταλήξει στην κατανόηση της λειτουργίας της πυξίδας και των μαγνητικών φαινομένων.

Το πιο σημαντικό ίσως ήταν, ότι έκανε για πρώτη φορά σαφή διάκριση μεταξύ του μαγνητικού και του "κεχριμπαρένιου" αποτελέσματος (στατικός ηλεκτρισμός). 

Ο Γκίλμπερτ παρουσιάζει πειράματα μαγνητισμού στη βασίλισσα Ελισάβετ Α'.
(Λάδι σε μουσαμά από τον Ernest Board)

Στο έργο του "De Magnete", αφού κάνει μια περιεκτική ανασκόπηση του τι ήταν γνωστό για τη φύση του μαγνητισμού μέχρι τότε, στη συνέχεια παρουσιάζει την καινούρια γνώση που ουσιαστικά προερχόταν μέσα από τα δικά του πειράματα. Ο ίδιος παρομοίωσε την πολικότητα του μαγνήτη με την πολικότητα της Γης κι έχτισε μια ολόκληρη μαγνητική φιλοσοφία πάνω σ' αυτή την αντιστοίχιση. 

Συνεργάσθηκε με όποιον πίστευε ότι μπορούσε να συνεισφέρει στην έρευνά του, από τους καπετάνιους των πλοίων μέχρι τους κατασκευαστές πυξίδων. Στη διάρκεια της δουλειάς του ανακάλυψε πώς να φτιάχνει μαγνήτες με τριβή, έμαθε να φτιάχνει πιο ισχυρούς μαγνήτες από αυτούς που φτιάχνονταν από μαγνητίτη και διαπίστωσε ότι η έκθεση ενός μαγνήτη σε υψηλές θερμοκρασίες καταστρέφει τις μαγνητικές του ιδιότητες.
Όταν παρατήρησε ότι οι μαγνητικές δυνάμεις συχνά προκαλούν κυκλικές κινήσεις, συνέδεσε το φαινόμενο του μαγνητισμού με την κυκλική κίνηση της Γης.

Πυξίδα όπως παρουσιάζεται στη σελίδα 185
του βιβλίου "De Magnete". Ο τίτλος στα λατινικά γράφει
 "Instrumentum declinationis" ("Όργανο απόκλισης").

Στην αφηρημένη (ανιμιστική) εξήγηση που μας προσέφερε ο Γκίλμπερτ, ο μαγνητισμός ήταν η ψυχή της Γης κι αν υπήρχε ένας τέλειος σφαιρικός μαγνήτης που θα προσανατολιζόταν προς τους πόλους της Γης, τότε θα στρεφόταν περί τον άξονά του ακριβώς όπως η Γη στρέφεται περί τον άξονά της, σε 24 ώρες. Ο Γκίλμπερτ, ωστόσο, δεν εξέφραζε γνώμη για το αν αυτή η περιστρεφόμενη Γη ήταν στο κέντρο του σύμπαντος ή σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο.

Δεδομένου ότι η κοσμολογία του Κοπέρνικου χρειαζόταν μια νέα φυσική για να υποστηριχτεί, οι οπαδοί του Κοπέρνικου όπως ο Johannes Kepler (Κέπλερ) και ο Γαλιλαίος ενδιαφέρθηκαν πολύ για τις μαγνητικές έρευνες του Γκίλμπερτ. Οι προσπάθειες του Γαλιλαίου για την κατασκευή ενός πραγματικά ισχυρού μαγνήτη, πιθανόν να χρονολογούνται από την ανάγνωση του βιβλίου του Γκίλμπερτ.

Ο Γκίλμπερτ δείχνει ένα πείραμα ηλεκτρισμού στη βασίλισσα Ελισάβετ Α' και την Αυλή της. 
(19ος αιώνας, λάδι σε μουσαμά από τον Arthur Ackland Hunt).

Το "De Magnete" έγινε το πρότυπο έργο σε όλη την Ευρώπη για τα ηλεκτρικά και μαγνητικά φαινόμενα και κυριάρχησε ως πηγή γνώσης για τα επόμενα 200 χρόνια.
Σ' αυτό το έργο περιγράφει πολλά από τα πειράματα που έκανε στο μαγνητισμό και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η Γη (την οποία αποκαλεί terrella - μικρή Γη) είναι ένας τεράστιος μαγνήτης και γι' αυτό η μαγνητική βελόνα στρέφεται προς το βόρειο πόλο (σε αντίθεση με άλλους της εποχής του που υποστήριζαν ότι στο βόρειο πόλο της γης υπάρχει ένα μαγνητικό νησί). Ήταν ο πρώτος που υποστήριξε ότι κόβοντας ένα μαγνήτη στα δύο, κάθε κομμάτι θα αποτελεί έναν καινούριο μαγνήτη με βόρειο και νότιο πόλο.
Το πιο διάσημο από τα πολλά πειράματα που πραγματοποίησε, ίσως ήταν εκείνο με το οποίο προσπάθησε να εξηγήσει γιατί η πυξίδα δείχνει προς το βορρά. Σχεδίασε ένα μεγάλο μαγνήτη μέσα σε μια σφαίρα. Με το σχέδιό του ήθελε να παρουσιάσει ένα μοντέλο της Γης σαν μαγνήτη και γι' αυτό το ονόμασε "terrella". (Δείτε το παρακάτω διάγραμμα).

Πάνω από την επιφάνεια της terrella κινούσε μια μαγνητική πυξίδα. Για μεγαλύτερη ακρίβεια - καθώς η πυξίδα έπρεπε να παραμένει οριζόντια - μετακινούσε την terrella, τοποθετώντας την πυξίδα σε διάφορα σημεία πάνω της. Όταν η πυξίδα ήταν παράλληλη με την επιφάνεια της terrella, η βελόνα πάντα έδειχνε στο μαγνητικό βόρειο πόλο της terrella.
Η εικόνα δείχνει αυτό που συνέβαινε όταν η πυξίδα ήταν κάθετη προς την terella - οι πόλοι είναι αριστερά και δεξιά, ο ισημερινός στην κορυφή και η βελόνα γενικά κλίνει προς τα κάτω, ακριβώς όπως είχε παρατηρηθεί από τον Robert Norman. Στους πόλους δείχνει κατ’ ευθείαν προς τα κάτω, στον ισημερινό είναι οριζόντιο. Αυτό το πείραμα τον έπεισε ότι η κατεύθυνση της πυξίδας προκλήθηκε από την ίδια τη Γη, που είναι ένας μεγάλος μαγνήτης. 

Είναι φανερό ότι ο Γκίλμπερτ γνώριζε πως ορισμένοι τύποι μεταλλικών βελόνων έλκονταν από τους μαγνήτες. Ακόμη ισχυρίστηκε ότι η επίδραση ενός μαγνήτη σ’ αυτές, τις μετέτρεπε σε προσωρινούς μαγνήτες. Το παρακάτω σχέδιο δείχνει πως έκανε επίδειξη αυτού του πειράματος. Κρεμώντας δύο ράβδους σιδήρου πάνω από τον πόλο μιας terella, παρατήρησε ότι οι ράβδοι απωθούνταν μεταξύ τους.

 (Δείτε το σχέδιο)

Ο Γκίλμπερτ ήταν που επινόησε τους όρους "ηλεκτρικός" (electricus), συνδέοντας τις ιδιότητες του ήλεκτρου (

κεχριμπάρι) με τα σχετικά φαινόμενα, όπως επίσης  "ηλεκτρική έλξη", "ηλεκτρική δύναμη", "μαγνητικός πόλος". 

Παραπέρα, ο Γκίλμπερτ πίστευε ότι η θέρμανση καταστρέφει τον ηλεκτρισμό και οι πλανήτες διατηρούν τις τροχιές τους λόγω μαγνητικών δυνάμεων. Αυτή η αντίληψη, ίσως ήταν το μεγαλύτερο λάθος του. Η αρχική θεωρία της μαγνητικής φιλοσοφίας του Γκίλμπερτ ήταν η αντίληψή του ότι ο μαγνητισμός είναι η κινητήρια δύναμη της γης και των ουράνιων σωμάτων. Βέβαια, πρέπει να θυμηθούμε ότι το βιβλίο του Γκίλμπερτ δημοσιεύθηκε 87 χρόνια πριν από την διατύπωση της θεωρίας της βαρύτητας από τον Νεύτωνα. Η αντίληψη της βαρύτητας ήταν άγνωστη στην εποχή του Γκίλμπερτ και γι' αυτό μπορούμε να δικαιολογήσουμε το λάθος του να συγχέει τη δύναμη της βαρύτητας με το μαγνητισμό.

Το σχέδιο είναι από τη 2η έκδοση του "De Magnete" (1628).
Δείχνει ένα γυάλινο κύπελλο μ' ένα μαγνητισμένο σύρμα
σιδήρου που διέρχεται από ένα φελλό, το οποίο
είναι εν μέρει βυθισμένο σε νερό.

Όταν το 1603 η βασίλισσα Ελισάβετ Α' πέθανε, άφησε ένα χρηματικό ποσό στον Γκίλμπερτ για να τον βοηθήσει να συνεχίσει την εργασία του στη Φυσική. Όμως, εκείνος δεν ευτύχησε να χρησιμοποιήσει αυτή τη γενναιόδωρη προσφορά, αφού λίγους μήνες αργότερα, στις 10 Δεκεμβρίου 1603, πέθανε στο Λονδίνο σε ηλικία μόλις 59 ετών, από την βουβωνική πανώλη που σάρωνε την Ευρώπη εκείνη την εποχή. Θάφτηκε στην Εκκλησία Holy Trinity (Αγία Τριάδα), στο Colchester. Σήμερα η εκκλησία έχει μετατραπεί σε καφετέρια και αγορά, αλλά μπορεί κάποιος ακόμη να δει την μαρμάρινη ταφική πλάκα. 

Αρκετά από τα αδημοσίευτα και ημιτελή έργα του Γκίλμπερτ δημοσιεύθηκαν το 1651 από τον μικρότερο ετεροθαλή αδελφό του με τον τίτλο "De Mundo Nostro Sublunari Philosophia Nova" ("Νέα Φιλοσοφία για τον Υποκείμενο Κόσμο μας"). Αυτό το έργο όμως πέρασε μάλλον απαρατήρητο.

Να επισημάνω ότι για την εποχή του η ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ μέθοδος έρευνας που χρησιμοποίησε ήταν πρωτοποριακή, αφού χρονικά, η γέννησή του προηγήθηκε 20 χρόνια της γέννησης του Γαλιλαίου (1564) που θεωρείται θεμελιωτής της πειραματικής έρευνας και "πατέρας της σύγχρονης επιστήμης".

Σχέδιο του σύμπαντος, όπως εμφανίζεται
στο βιβλίο "De Mundo".

• Αναλυτική παρουσίαση του έργου του Γουίλιαμ Γκίλμπερτ από τον Harry Hamlin Ricker στην ιστοσελίδα του John Chappell Natural Philosophy Society (CNPS).

• Το κείμενο (pdf) του βιβλίου "De Magnete" σε αγγλική μετάφραση του P. Fleury Mottelay, από τις εκδόσεις JOHN WILEY & SONS (Ν. Υόρκη, 1893). Από συλλογή της Boston College Library.

• Βίντεο με τη βιογραφία του Γουίλιαμ Γκίλμπερτ από τον ιστότοπο The documentary (αγγλ., 4:24).

• Βίντεο με τίτλο "How Gilbert Measured Electricity 400 Years Ago" από τον Sam Gallagher (αγγλ., 10:37).

Πηγή: Today in Science History,  maglab,  bbc, wikipedia